"ХӨХ Танхим"

March 22, 2015

КАТЮША ХИЙГЭЭД ЭХ ОРОН-ЭХИЙН ТУХАЙ

Filed under: сонирхоод үзээрэй — batjargaln @ 5:14 PM

Судлаач Д.Ганхуяг: Учир нь Катюша бол Ялалт, Эх орон гэсэн утгатайд л хамаг учир нь байгаа юм…

March 25, 2014

ЖИМ СИНГЛЕР: ПУТИН АМЕРИКИЙН ЭДИЙН ЗАСГИЙГ БҮРЭН УСТГАЖ ЧАДНА

Filed under: сонирхоод үзээрэй — batjargaln @ 10:49 PM

Ганхуяг гуай маш сонирхолтой ярилцлагыг маш сонирхолтой орчуулжээ, машид сонирхон уншина уу.

January 25, 2014

Нэг “Сайн”-ы тухай …

Filed under: сонирхоод үзээрэй — batjargaln @ 10:55 AM

Бидний Монголчууд аливаа зүйл, юмс үзэгдлийг тодорхойлохдоо “нэг сайн, нэг сайхан” хэмээн өгүүлэх нь элбэг. Энэ тухай эргэцүүллээ та бүхэнтэй хуваалцъя. Бидэнд “нэг сайн биш, нэг хэсэг сайн, олон сайн, байнга сайн, дандаа сайн” байх шаардлага байна. Нэг сайхан унтаад нойр авах биш, үргэлж сайхан унтаж амарч байя, нойр нөхөгдөггүй. Нэг сайн гэдэс гарах биш, хоолоо тохируулж, дандаа сайн хооллож байя. Залхуурч залхуурч нэг удаа зааланд очоод нэг сайн бэлтгэл хийгээд нээх сайхан эрүүл болчихно гэвэл тэрэн шиг эндүүрэл байхгүй, байнга сайн бэлтгэл хийж байя. Найзуудтайгаа уулзаад нэг сайхан 100 татаад, нэг сайхан караокедож болно, гэхдээ найзуудтайгаа байнга фээсбүүкээр харьцаж, уулзахаараа нэг сайн 100 татсанаас байнга сайн тоглож наадаж, хөлсөө гаргаж, дараа уулзах болзоогоо нэг сайн тогтоод авах нь илүү сайхан.

Утаатай хотын өмхий агаараас түр салж, нэг сайн эрүүл агаар амьсгалъя гэхийн оронд утаагүй цэвэр агаартай хотод амьдраад нэг сайхан жаргаж авъя гэж бодох нь зөв, гэхдээ үүний тулд сонгууль болохоор нэг сайн сонголт хийгээд амрах биш, хэсэг сайн шаардлагыг байнга сайн тавьж чихнээс нь хонх уяж байх нь ирээдүйд дандаа сайхан байхын үндэс суурь билээ. Нэг сайн удирдагчтай биш, бүгдээрээ сайн удирдагч болъя, нэг сайн удирдагчийн гэмгүй царайлсан нэг муу үйлдлээс үргэлж сэрэмжилж байя, нэг сайн намтай биш, олон сайн намтай болъя. Тэр жил МАН-ыг нэг сайн хашраасан, АН-ыг ирэх жил нэг сайн хашраая гэж бодож болохгүй, бүгдийг нь байнга сайн хашрааж, ташуурдаж саналаа өгөх нь илүү зөв.

Нэг сайн үндэсний үйлдвэртэй биш, нэлээн хэдэн сайн үндэсний үйлдвэртэй болъё, нэг аймгаа л сайн хөгжүүлэхээс бүх аймгаа сайн хөгжүүлье.  Нэг сайн даргатай, нэг сайн улс төрчтэй болохоор улс орон маань хөгжинө гэж байхгүй, нэг сайн үндэсний удирдагчтай байсан “муугийн нэг сайн жишээ байгааг” мартаж болохгүй, ядаж нэлээн хэдэн сайн улс төрчтэй болъё. Улс төрчдөд нэг сайхан хууртаж болно, хэрвээ яагаад хууртсанаа ойлговол ирээдүйд болох сонгуулиудад байнга сайн оролцох болно, үүний тулд улс төрийн мэдлэг боловсролоо нэг сайн дээшлүүлэх биш, байнга дээшлүүлж тордож арчилж байх нь дандаа сайн байхын нигууртай. Нэг сайн фээсбүүкдээд унтахын оронд байнга сайн фээсбүүкдэж мэдээлэл солилцож байвал хуучрахгүй, дандаа сэргэг соргог байхын үндэс. Нэг сайн твиттердээд болчихно гэж бодоод яахав, цаана чинь байнга сайн твиттерддэг идэвхитэй, авхаалжтай хүмүүс дэлхий даяар байна, тэднээс суралцвал яваандаа дандаа сайн твиттерддэг болно.

Алиа хошин зүйл үзэж, уншаад нэг сайн инээж авах биш, амьдралын баяр баяслыг байнга мэдэрч байхыг эрмэлзвэл байвал амьдрал өөрөө чамайг дандаа сайхан инээлгэх болно. Нэг сайхан “мах чанаж” идээд ханах биш, дандаа сайн мах идэж байх хэрэгтэй, хятад мал гэж одоохондоо байхгүй, ямар ч эмнээс хамаагүй илүү шим тэжээлтэй. Хэлэх гэсэн үгээ нэг сайн хэлж аваад санаа амарч болохгүй, тэр үгийг чинь чихнийхээ хажуугаар “дандаа сайн өнгөрөөдөг” дүлий годилууд захаас аван бий. Дандаа хэлж сануулж байвал илүү үр дүнтэй. Нэг сайхан кино үзэх юмсан биш, дандаа сайхан кино үзэж дэлхийн хүмүүс юу бодож, амьдралын тухай юу өгүүлснийг дандаа харж үзэж байвал өнгөрүүлж буй цаг чинь илүү утга учиртай байна. Нэг сайн буян хийж аваад дандаа нүглийн тухай бодох хэрэггүй, биеэр үйлдсэн нүглээс сэтгэлээр үйлдсэн нүгэл их байдаг хойно нүгэл үйлдэхдээ ч буяны тухай дандаа бодвол яаж байна, болох нь уу?

Нэр зүсээ нуусан фээсбүүк, твиттерийн хулгайчдыг нэг сайн блоколж авах биш, дандаа сайн доош нь хийж, интернэтийн хөрснөөс бүрмөсөн сайн арчиж хаях нь олон хүний тусын тулд хэрэгтэй сайн ажил. Энэ тухай үргэлж сэрэмжилж, бусаддаа үргэлж сайн сануулж явах нь интернэт гэдэг “нэг бүхэл ертөнцийн иргэн бүрийн” дандаа “сайн биелүүлэх ёстой” үүрэг билээ. Замын цагдаа харагдахгүй бол дүрмээ нэг сайн зөрчиж аваад цаг хэмнэх гэж оролдох нь үргэлж дүрмээ биелүүлж, амар тайван зорчихын үндсийн үндэс биш тул нэг сайн дүрмээ биелүүлэх бус байнга дүрмээрээ зорчиж, хүүхэд хөгшид явган зорчигчидоо дандаа эхэлж гаргаж байх нь сайхан сэтгэлийн үр юм. Явган зорчигч нэг цаг алхах газар чинь машинтай хүний хөлийн өлмий 5-хан минут л ажиллах газар гэдгийг дандаа сайн ухаар, яарвал даарахаа больсон цаг, яарвал үхдэг, түгжирдэг, эвдэрдэг, мөргөлддөг, торгуульдаг болсон цаг.

Завгүй амьдралын зэрэгцээ гэр бүл үр хүүхэддээ нэг сайн цаг гаргаад, нэг сайн эрхлүүлж авах биш, дандаа цаг гаргаж дандаа сайхан эрхлүүлж байвал хайр мэдэрч өссөн хүүхэд сайн хүн болдгийг хүн төрөлхтөн хэдийнэ нотолсон. Нэг сайн баяжиж аваад хойш суух биш, дандаа баялаг бүтээж байхыг хичээвэл яаж байна? Нэг сайн биш олон сайн найзтай болъё, нэг сайн хэлж аваад суух биш, байнга сайн хэлж ярьж бичиж байя, ялихгүй зусар баяжихад саад гэдэгсэн. Нэг сайхан амьдарч аваад үхэх биш, хойд насандаа ч сайхан амьдрахыг билэгдэж “Алтан улс мөхөөгүйг өглөө бүр сануулж бай” гэсэн Чингис хааныхаа үгнээс санаа авч “Аливаа үйлийг нэг сайн бус, нэг хэсэг сайн, нэлээд сайн, дандаа сайн байлгах”-ыг хичээж сар шинэдээ сайхан шинэлээрэй.

 2014.01.25

December 17, 2013

NationalGeographic.mn “УИЛЬЯМ О. ДУГЛАС: Гадаад Монголд зорчсон нь”

Filed under: сонирхоод үзээрэй — batjargaln @ 3:49 PM

Энэ нийтлэлийг уншаад блогоороо дамжуулан хүмүүст хүргэмээр санагдлаа. Үүнийг бичигч нь өнөө цагийнхаар бол блоггер байсан бололтой. Маш энгийн, сонирхолтой, бас гэрэл зургаар баяжуулсан нийтлэл байжээ. Тэр үеийн нийгмийн байдал ч нүдэнд харагдах шиг. Харин блог дээрээ шэйр хийж болох эсэхийг мэдэхгүй юм, ямартай ч фээсбүүк болон твиттер рүү шэйрлэх боломжтой байсан учраас блог дээр маань зөвшөөрөгдөх биз хэмээн найдав.


Гадаад Монголд зорчсон нь


 
Нийтлэлийг: УИЛЬЯМ О. ДУГЛАС
Гэрэл зургийг: ДИН КОНГЕР
2013 оны 12 сар

 

Малчны гэрт зочилсон Уильям О. Дуглас, монгол шүүгч С.Чойжамц, гэрийн эзний хамт гүүний исгэсэн сүү (айраг) уун сууж байна. 

 

 

Гадаад Монголд зорчсон нь

Монгол орон миний хувьд ид шидийн гэмээр содон, нууцлаг ертөнц байлаа. Бага балчир байхаасаа л Чингис хаан, түүний хүү, ач нарын тухай, Бээжингээс Дунай мөрөн хүртэл үргэлжилж, өмнө зүгтээ Египетийн хилийг шүргэсэн Эзэнт Гүрний тухай шимтэн уншдаг байлаа. Эдгээр хүмүүс хахир өвлийн эрс хүйтэнд морин дэл дээрээс Москваг дайлж байсан гэхэд үнэхээр итгэмээргүй.

Хойд зүгийн зэрлэгүүдээс хамгаалахын тулд хятадууд Их цагаан хэрмийг байгуулсан түүхтэй. Эцсийн эцэст 1691 онд хятадууд Монгол орныг бүрэн эрхшээлдээ авч тэднийг нутагт нь тусгаарлаж, гадныхнаас “нуун” даржээ. Улмаар хэдэн зууны туршид Монгол орон нууцлаг орон болон хувирсан юм.

 

Хүчирхэг хөршүүдийн шатрын нүүдэл

Хоёр гүрний дунд хавчуулагдсан Монголын төлөөх тэмцэл, энэ газар нутаг дээр нөлөөллөө тогтоох гэсэн Орос, Хятадын тэмцэл одоо ч гэсэн үргэлжилсээр л. Оросуудад олон сая хятадуудыг өөрийн хилээс хол байлгах сонирхолтой бол Хятадад Монголын газар нутаг чухал.

1921 онд тусгаар тогтнолоо зарласан Монгол улс дөчин жилийн хугацаанд гадаад ертөнцтэй харилцаагүй байсан. 1961 онд энэ байдал өөрчлөгдөх хандлага бий болох тэр үед миний бие эхнэр Мерседес болон өөртөө Монголын виз хүссэн юм.

Зун шувтрах үед Москвагаас виз авч болно гэсэн мэдээ БНМАУ-ын нийслэл Улаанбаатараас ирж билээ. Ингээд бид богино хугацаанд бэлтгэлээ базааж замдаа гарав.

 

Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар шинээр гэрэлтэж, цагаанаар гялтганан байна. Хорин жилийн өмнө бөөгнөрсөн хэдэн урц овоохой байсан Улаанбаатар өнөөдөр өргөн чөлөө, талбай, засгийн газрын ордон, орон сууц мөн уламжлалт гэр бүхий хот болжээ. Энэ хурдацтай хөгжил нь Монгол улс орчин цагийн ертөнцийг гүйцэх гэсэн хүсэл эрмэлзлийг илтгэнэ. Зүүн талын зам Туул голыг гаталж Сүхбаатарын талбай дахь гантиган баганатай Төрийн Ордны зүг чиглэдэг. 

 

Хүржигнэх сарлагийн эх орон

Улаанбаатар хүрэх нисэх онгоцны цонхонд хамраа наан суусан бид бүгдийн бодлыг таасан мэт “Яг Вайоминг муж шиг юм гээч” хэмээн National Geographic сэтгүүлийн гэрэл зурагчин Дин Конгер хэллээ.

Шилмүүст ой шигүү ургаж, гүн цэнхэр нуурууд толботон үзэгдэх онгон зэлүүд Монгол орны хойд хилийг бид хэдийн давжээ.

Энэ нутаг бол эртний Хүннү, Түрэг болон дараа үеийн монголчуудын өлгий нутаг. Одоо ч сарлагийн эх орон хэвээр байна. Алхах бүртээ хүржигнэн дуугарах, сийрэг агаар, тачир ургамал бүхий өндөр уул, өндөрлөг газраар нутагладаг уг амьтныг хүмүүс Bos grunniens гэдгээр нь мэддэг.

Монгол Улс, Их Британи, Герман, Франц, Итали, Португали улсыг нийлүүлсэнтэй тэнцэх хэмжээний газар нутагтай ч хүн ам нь ердөө л нэг сая.

Онгоцны цонхоор эскимо нарын бөмбөгөр оройтой сууцыг санагдуулам гэр буюу оросоор юрта гэдэг сууц үзэгдэнэ. Хөх тэнгэрийн дор, ногоон талд торойх бөмбөгөр цагаан гэр нь Монгол орны нийтлэг дүр төрх. Чингис хаан харвал эх орноо шууд л таних бизээ.

Харин Улаанбаатарын нисэх онгоцны буудлаас хот ороход орчин үеийн шинэхэн барилгууд нүдэнд тусав. Зарим барилга нь гантиг бөгөөд ихэнхийг нь цагаан шохойгоор өнгөлөн торджээ. Энд 160 мянган хүний ахуйн хэрэгцээг хангадаг ус цэвэрлэх байгууламж байгуулагдсаны сацуу цахилгаан станц ч ажилладаг.

Цайран сүндэрлэх шинэхэн гурилын үйлдвэрээс эхлээд нүсэр том кино студи бүхий Улаанбаатар нь хөгжин цэцэглэж буй хот бөгөөд уулсаар хүрээлүүлсэн, зүлэг ногоо сайтай, өргөн дэлгэр хотгор газрыг эзлэн оршдог. Харин Туул гол түүнийг хүрээлсэн гүн цэнхэр тууз адил үзэгдэнэ.

Онгоц буух зурвас бетон хучилттай, нийслэл хотод хүрэх зам цардмал боловч Монголын бусад хэсэг шороон замтай. Гэвч жийп байхад хүссэн газартаа саадгүй хүрнэ.  

Шороон зам нь бартаа ихтэй боловч замын хажуугийн зүлгээр явахад тун зөөлөн.

Хар үс, шаргал арьс, өргөн шанаа, монхордуу хамартай монголчууд надад Америкийн уугуул индианчуудыг санагдуулж байв. Гэхдээ дугуй царайтай, улаа бутарсан хацартай, навтгар хамартай нь ч бас бий. Монголчууд намхан, шөрмөслөг боловч хоёр метр ба түүнээс дээш өндөр хүн ч бас байна.

Монголчууд хувцсандаа нямбай, цэвэрч, ёс дэгтэй оросын биеийн тамирын чөлөөт хувцсыг төдийлөн таалаад байдаггүй. Сурагч хөвгүүд судалтай бор хилэн өмд, хүрэм өмсөнө. Охид нь урт үсээ сүлжиж гэзэг тавих бөгөөд сурагч бор даашинзны гадуур цагаан эсвэл хар хормогч зүүдэг. Тэдний улаан бүч нь дүрэмт хувцсанд нь бяцхан өнгө нэмнэ.

Албан ажилдаа хүмүүс өрнийн хувцсыг өмсдөг боловч дээлээ өмссөн хүмүүс Улаанбаатар хотод үзэгдэнэ. Хөдөө эрэгтэй, эмэгтэйн аль аль нь дээлээ голдуу өмсдөг. Бүжгийн талбайд дээл ихэд хөгжилтэй харагдах ч гудамжинд бол сэтгэл татам хувцас юм.

Хэрэв Монгол ард (малчин) эсвэл айл гэрийн хүн рүү жуулчин даллан мэндэлвэл хариуд нь тэд гайхам цагаан шүдээ яралзуулан сайхан инээмсэглэн мэндчилдэг. “Сайн байна уу” гэх үг нь нөхөрсөг дотно инээмсэглэлийг бэлэглэдэг.

 

Хуучны сүм хийд орчин цагийн үзэсгэлэнгийн танхимын загвар болсон нь. Энэхүү шилэн үзэсгэлэнгийн танхим нь сүм хийдийн загварыг шингээсэн архитектуртай ажээ. Шинэхэн энэ барилгын шилэн ханатай хэсгээр нь агаар, гэрэл чөлөөтэй нэвтэрдэг.  

 

Оксфорд аялгатай орос маягийн англи хэл

Монгол Жуулчин компаниас ирүүлсэн манай хөтөч И. Очирбал намхан, шөрмөслөг, дугуй царайтай эр байв. Тэрбээр Улаанбаатар хотын их сургуульд англи хэл сурчээ. Хичээлийг мэдээж орос багш долоо хоногт найман цагаар заадаг байж.

“Та яаж Британи аялгатай болсон юм бэ?” хэмээн Очирбалыг цаашлуулахад тэрбээр,

“Миний орос багш Оксфордод бэлтгэгдсэн байх” гээд жуумалзсанаа, “Америкчууд та нар өөр аялгаар ярьдаг тийм биз?” гэв.

Гадаад хэл монголчуудын сэтгэлийг татдаг болохыг би мэдэрсэн. Их сургуульд нь төвд, хятад, орос, манж, англи хэлний хөтөлбөр байдаг аж.

“Хэд нь англи хэл үздэг вэ?” гэж намайг асуухад,

“1961-1962 оны энэ хичээлийн жилд зуу орчим оюутан англи хэл сурч байгаа” гэж тэрээр хариулав.

Бид орчин цагийн монголчууд англи хэлээр уншиж болох ямар ном байгааг олж мэдэхээр Улсын төв номын сан руу явлаа.

Америк зохиолчдоос Марк Твен, Жек Лондон, Жон Стейнбек, Тайлор Колдвелл, Теодор Драйзер нарын цөөн хэдэн бүтээл байгаа нь харамсал төрүүлэв. Эрнест Хэмингуэйн “Өвгөн тэнгис хоёр” ч мөн байв. Англи зохиолчдоос гэхэд Дикенс, Сомерсет Моэм гээд л бараг болчихов.

“Жефферсон, Мэдисон, Томас Пейн. Энэ хүмүүсийг дуулсан уу?” гэж би номын санчаас асуулаа. Тэр толгой сэгсрэв.

“Карл Сэндберг? Абрахам Линкольн? Роберт Фрост?” мөн л “Үгүй” гэсэн хариулт авлаа.

Гэтэл Очирбал хажуунаас “Бид Куперийг мэднэ. Жеймс Фенимор Купер гэдэг тийм үү?” хэмээн үг нэмэрлэв.

Би толгой дохиод, “Тэгвэл америк киноноос мэдэх үү?” гэхэд,

“Би зөвхөн Тарзаны тухай америк кинонуудыг л үзсэн” гэж Очирбал хариулав. Миний урам хугарсан нь мэдээж. Очирбал миний царайны илрэлийг ажаад, жоготой инээмсэглэн “Танд арай дээр кино бий юу” гэв.

Мерседес ярианы сэдвийг өөрчлөн “Та бүхэн америкчуудыг ямаршуухан улс гэж боддог вэ?” гэж асуулаа.

Монголчуудыг хурц гярхай ухаантай гэдэг. Үүний илрэл Очирбал: “Танай шүдний эмнэлэг л их сайн гэж сонссон л доо” гэв.

“Та шүдний эмчийн тухай юу мэдэх вэ? Таны шүд гялалзсан цагаан юм!” гээд  Мерседес хариуд нь инээв.

Марко Пологийн бичсэнээр, монголчуудын удаан хугацаанд хэрэглэж ирсэн хоол хүнс нь “мах, сүү”. Магадгүй хүнснээс нь шалтгаалаад шүд нь сайхан байдаг байх.

“Би 28 настай, Америкт та нар ломбо гэдэг байх аа? Надад ширхэг ч ломбо байхгүй” гэж Очирбал өгүүлэв.  

 

Хотын захын хороолол. Улаанбаатар хотын төвөөс гурван км зайд оршин суух хүмүүс шинэ бетонон орон сууцнаас монгол гэрээ илүүд үзнэ. Энэ хэсэг гэрэл цахилгаанд бүрэн холбогдсон. Цаана нь шинэс, нарс мод толгодын оройг бүрхсэн нь харагдана. 

 

Йелийн их сургуулийн дуу монгол үзэгчдэд таашаагдав

Монголчууд хөгжим бүжигт дуртай ард түмэн. Америкийн дуу, хөгжим тэдний сонорт “Америкийн дуу хоолой” хэмээх радиогоор гол төлөв хүрдэг. Жааз хөгжмийн бичлэгийг нийслэл хотод хийдэг. “Улаанбаатарын вальс” цомог 1961 оны зуны сүүлээр дөнгөж худалдаанд гарчээ.

Монголчууд бол авьяаслаг бүжигчид, хөгжим тэдний яс маханд шингэсэн мэт. Мерседес нэгэн бүжгийн хамтлагтай ардын бүжиг хийсэн юм. Энэ тухайгаа тэрээр “Монгол эрчүүд мэдрэмжтэй, хамгийн хэцүү хөдөлгөөнийг ч дагаад хийхэд амархан байлаа” гэж билээ.

Улаанбаатараас зүүн хойш, хэдхэн цагийн зайд байдаг Тэрэлж амралтын баазад байхдаа би дуу дуулах болсон юм. Цаг орой болж байсан тул би Иелийн их сургуулийн “Виффенпүүф” гэдэг дууг сонгож, дууг эхлээд Очирбал үзэгчдэд орчуулж өглөө. Дараагаар нь миний тоглолт үзэгчдэд тун их хүрсэн бөгөөд би өөрөө больё гэж гуйгаагүй бол америк дууг сонсохоор үзэгчид шөнөжингөө суух байлаа.

Монгол ардын оюун билиг уртын дууных нь хязгааргүй олон хувилбарт илэрдэг. Энэ дуу удаан үргэлжилдэг болохоор урт гэгдсэн юм биш. Харин дуучны хоолой гуниг харуусалтай үгсийн эгшиг авиаг уянгалуулан дуулдаг тул уг нэрийг авчээ. Үүний дүнд уудам тал нутаг дахь уйтгар ганцаардлыг илэрхийлсэн гэгэлгэн аялгуу сонсдоно.

Монголчуудад мөн “богино дуу” бий. Тэдгээр нь уртын дуунаас ихэнхдээ урт дуулагддаг. Ихэвчлэн хошин эсвэл хайр сэтгэлийн сэдэвтэй, уртын дуунаас илүү түргэн хэмнэлтэй байдаг. Богинын дууг морин хуур, шударга хөгжимтэй дуулна. Шударга нь урт иштэй, гурван чавхдастай, банжотой төстэй хөгжмийн зэмсэг юм. Мөн хуучир хэмээх урт иштэй, жижиг төмөр цартай чавхдаст хөгжимтэй дуулдаг.

Монгол дахь аяллыг минь зохион байгуулсан хүн бол Монголын хуульчдын нийгэмлэгийн ахмад гишүүн С.Чойжамц байлаа. АНУ, Монгол улс хоорондоо албан ёсны харилцаагүй байсан тул урилгыг Дээд шүүхээс Дээд шүүх рүү биш, харин Монголын Хуульчдын нийгэмлэгээс ирүүлсэн юм. Мөн би Тэргүүн шүүгч биш Туслах шүүгч тул урилга нийгэмлэгийн ерөнхийлөгчөөс бус дэд ерөнхийлөгчөөс ирсэн. Түүнчлэн монголчууд протокол хөтөлж байв. Гэвч хөдөө нутгаар сайхан эр Чойжамц, сүл пал яриатай Очирбалын хамт аялж явахад албан бус, энгийн харилцаа давамгайлж байсан юм.

 

Нийслэл хотын сурагч хүүхдүүд завсарлагааны цагаараа хөөцөлдөн тоглож байна. Тэд гар гараасаа барилцан тойрог доторх хүүхдийг баруун талд гүйж яваа хүүхдэд бариулчихгүйг хичээцгээнэ. Бага ангийн боловсролыг заавал эзэмших журам тогтоосноор Монгол улс шинэ үеэ 100 хувь бичиг үсэгтэн болгохыг зорьж байна. 

 

Хятад улс ажиллах хүч илгээдэг

Говь руу явах нь бидний машинаар туулсан хамгийн урт аялал байлаа. Дугуйгаа хэд хэдэн удаа хагалан байж бид шөнийн арван цагийн орчим жихүүн хүйтэн үеэр Өвөрхангай аймгийн төв Арвайхээрт хүрэв. Биднийг Монгол Жуулчин компаний хоёр давхар, тохилог зочид буудал угтаж билээ.

Өглөө нь бид цонхоороо цэнхэр өнгийн цэрэг өмд, цамцтай хятадын бүлэг ажилчид хашаан дотор чийрэгжих дасгал хийж байхыг харсан. Тэдгээр бяртай залуус сургуулийн хүүхдийн сагсны гадаа талбай барих зэрэг барилгын ажлууд хийдэг аж.

Эдгээр ажилчид бол Хятадын тусламжийн хөтөлбөрийн хүрээнд Монгол руу илгээгдсэн 20 мянга гаруй ажилчны нэг хэсэг гэж надад хэлсэн. Тэд монгол ханшаар цалинжих ба өөрсдийн бохир сууцанд хооллодог аж. Ихэнх нь хорь дөнгөж гарсан залуус байв.

 

Онгоц Булганд хуваарьт буултаа хийж байна. Онгоцны үйлчлэгч ачаа буулгаж байх зуур зорчигчид гадаалж байна. Бүс нутгийн төвүүд агаараар холбогдсон бөгөөд Бээжин, Эрхүү хот руу нислэг үйлддэг. Монголчууд Ильюшин 14 (ИЛ-14) гэх энэ онгоцыг хөлөглөнө.  

 

Эелдэг үгсийн цаана чухал сэрэмжлүүлэг

Бидний зорин яваа тэмээ үржүүлгийн газар говь нутгийн тэхий дунд байрладаг. Ховд сумын орон нутгийн захиргааны нэг эрхэм биднийг хоноглоод яв хэмээн ятгаж байв.

“Эндээс цааших зам тун хэцүү, та нар тухгүй явна” гэж тэрбээр хэлэв.

Бид түүний санаа тавьсанд талархаад, хүнд бэрх аялалд дадсан гэдгээ хэлэв. Харин тэр урт шөнө дуусахын өмнө бид түүний зөвлөгөөг авдаг байж хэмээн бодсон. Учир нь “хэцүү” зам нь бүр зам биш болон хувирч, бид элсэнд сууж, төөрсөөр хээр хэдэн цагийг өнгөрөөсөн юм. Сумын даргын эелдэг үгс, шуудхан та нар явж чадахгүй гэж хэлэхээс зайлсхийсэн явдал байсныг бид оройтож ухаарлаа.    

Найман км яваад бид хээр тал, говийг заагладаг ууланд хүрэв. Уулыг давахын тулд нарийн хавцлаар явсан бөгөөд хоёр ханаар дүүрэн зэв, алтлаг өнгөтэй хаг байв. Бид цаашилсаар Говийн хормойд ирэв.

Ингээд намайг удаан хугацаанд соронздон байсан өргөн уудам, нууцлаг энэ нутаг өмнө минь цэлийх нь тэр. Бүтэн сар дөнгөж цухуйж, жаргах нарны зөөлөн туяа сүүмийж байлаа. Говь нил ягаан өнгөтэй харагдана. Гайхам гоо үзэсгэлэнг анх харсан минь миний сэтгэлд хамгийн ихээр хоногшин үлджээ.

Зургаан цаг өнгөрөөд байсан ч бид тэмээ үржүүлгийн газраа олоогүй л байв. Улмаар сураг гаргахаар хэдэн хүн гарлаа. Очирбал бид хоёр дов дээр гарч тэднийг хүлээв. Эрэл сурал хийхээр явсан жийпний гэрэл үзэгдэх төдийд бид халуун шөл ууж, унтаж амрах хүсэл өөрийн эрхгүй оргилоод ирэв. Гэвч тэд муу мэдээтэй иржээ. Тэмээ үржүүлгийн газрыг олсон боловч хүн амьтангүй байсан бөгөөд эрлээ үргэлжлүүлэх гэтэл шатахуунгүй болжээ. Бидэнд буцахаас өөр зам байсангүй. Өглөөний дөрвөн цагийн үед бид өмнө нь өнгөрч байсан жижиг гэрийн дэргэд зогсож, цөөн хэдэн цаг унтаж авав. Өглөө нь бид аян замдаа гарч Говийг хөндлөн туулав. Энэ удаад гэгээн цагаан өдөр явсан.

Говьд мөлгөр хад зөндөө бий. Чулуунууд нь хавтгай, зарим газарт сайн дагтаршсан байдаг. Галт уулын идэвхжилт их байсны ул мөр зөндөө үзэгдэнэ. Болорын талст, саарал, улаан, хөхөвтөр өнгийн тунамал чулуулгууд байна. Бүгд хавтгай хэлбэртэй, маш гөлгөр. 

Бидний аялсан газар хорт могой, зүйл бүрийн мэрэгч амьтны нутаг гэсэн боловч бид могой ховорхон үзэж, цөөхөн оготно харсан. Харин хөндийгөөр зээр олон байлаа. Бид хурдыг нь үзэхээр жийпээрээ хэсэг дагасан боловч бартаат газарт удалгүй хол хаягдав. Энд бөхөн ч олон бий. Би мөрийг нь харсан ч бодитоор ер үзсэнгүй. Харин хараацай болон хоёр метр урт далавчтай том хар тасыг би харсан юм.

Зэрлэг тэмээ энд бэлчсээр байдаг. Мөн энэ нутаг бол хулан, тахийн өлгий нутаг. Тахь нь манай стандартаар “одой” гэж хэлэгдэх монгол адуунаас ч жижиг. Хулан бол биеэрээ илжигнээс том, лууснаас бага. Туурай нь мориныхоос илүү урт байдаг. 

 

Ирээдүйн унаач хүүхдүүд тун удахгүй унах морьдоо ажиглан зогсоно. Хурдны морьдын уралдаан бол монголчуудын үндэсний спорт юм. Наадамд уралдаж байгаа охид, хөвгүүд 6-12 настай бөгөөд 30 км урт замд уралддаг.  

 

Малчид Оросын сансрын нисгэгчдийг хүндэлдэг

Гагарин, Титов зэрэг Зөвлөлтийн сансрын нисгэгчдийн гэрэл зураг түгээмэл. Жаазалсан гэр бүлийн зургийн хажууд монгол удирдагчдын хөрөг өлгөөтэй байх нь их. Гэвч орсон айл болгонд хамгийн их харагдаж байсан нь Лениний хөрөг байлаа. Нэг удаа би учрыг асуухад, ард бахархалтай гэгч нь “Ленин бидэнд их ойр санагддаг юм.  Эх талаасаа монгол цустай юм” гэв.

Тэгэхэд би “Оросыг сайн маажвал татар гарна” гэх хуучны үгийг санасан.

Айлд зочлохдоо хэлдэг тогтсон үгс байдаг.

Айлчин хүн түрүүлж: “Сайн байна уу?” гэнэ.

Тэгээд гэрийн эзнээс гурван асуулт дараалуулан асууна. 

“Танайхан амар сайн уу?” 

“Үхэр (мал) тарган тавтай юу?”

“Энэ жил зуншлага сайн байв уу?

Хариуд нь гэрийн эзэн үргэлж “тийм” гэнэ. Бүр гэр бүл нь өвчинд нэрвэгдэж, үхэр нь турж, нутагт нь ган ганчиг болж байсан ч гэсэн тэд “сайн” гэсэн л хариулт өгнө.

Эдгээр асуултууд итгэлцлийг бий болгох үүрэгтэй ажээ. Дараагаар нь гол яриа эхэлнэ. Яриа үргэлжилж байх зуур ардын эхнэр цай аягалдаг. Дараа нь шаазан эсхүл модон аяганд айраг хийж барьдаг.

Марко Поло айрганд “цагаан дарсны амт чанар бий” хэмээн бичиж байжээ. Гэхдээ би Мерседесийн тодорхойлолтонд илүү дуртай – “оргилуун дарстай хольсон цөцгийтэй сүү”.

Айрагны дараа зочдод тараг барьж бас хуруудаар дайлж байсан.

Нэгэн шөнө говийн айлд айлчлахад хонины чанасан толгойг хутганы хамт миний урд тавьсан. Заншил ёсоор хүндэт зочин эрүүг салгах ёстой аж. Улмаар нэг зүсэм өөртөө аваад бусдыг эзэнд өгнө.

Үүний дараа хонины бүтэн ууц ирнэ. Хүндэт зочин махнаас урт урт зүсч гэрт байгаа бүх хүнд тараана. Айргийг хүмүүст дахин дахин аягалж өгсөөр байв. Төдөлгүй гэрт байсан бүх хүн халамцаж уур амьсгал чөлөөтэй болж ирэв.

Малчны хүү морин хуур гаргаж ирэн нутгийн бусад хүний тоглож байсан шиг гэгэлгэн гунигтай ая тоглов. Залууг тоглож байхад аялгуу сэтгэлийн гүнд хүрч, утга санаа нь мэдрэгдэж байв. Ая эгшиг нь хоргодох газаргүй нүцгэн талд, хүчтэй салхи шуурганаар туйлдаж ядарсан эзэн, морь хоёрын гачаал зовлонг илэрхийлж байв. Үүгээр зогсохгүй, монголчууд мориндоо тун хайртай, мориноосоо бүрэн хамаардаг болохыг хөгжим өгүүлнэ.

 

Тал хээр нутагт. Улаанбаатараас гарч өдрийн тал яваад Дугласынхан аян замын нөхөдтэйгөө монгол архи тулгаж байна. Хуушуур, өндөг, талх, орос түрснээс хээрийн хоол бүрдэнэ. Ард нь бэлчиж буй үхрүүд нэгдлийнх ажээ. 

 

Морь ба монголчууд

Хээр талаар монгол жороо морьд тоос татуулан давхихад, унаачид нь дөрөөн дээрээ зогсдог. Бүлэг морьтон цугтаа явахдаа тун ч сүрлэг харагдана.

Морьд нь шандас сайтай, багахан хүнс тэжээлээр холын зам туулж чадна. Эцэнхий туранхай монгол морь гэж байдаггүй. Мөн тэжээвэр морь ч байдаггүй, нэр устай морь ч байдаггүй. Тэгсэн мөртөө монголчууд мориндоо хайртай, санаа тавина ч гэж жигтэйхэн. Марко Пологийн бичсэнээр эрт цагт морины хулгайч үхэх ял сонсдог байж.

Нутгийн баруун хэсгийн 37 мянган хүн амтай казакууд нь монголчууд дундаа ганцаар морины мах иддэг. Ихэнх монголчууд морио иднэ гэж зүүдлэх ч үгүй.

 

Буйдхан зэлүүд говь нутаг. Өнгө, араншин нь үргэлж хувьсах энэ нутаг үдийн нарны туяанд шаргалтан үзэгдэнэ. Нэгэн цагт үлэг гүрвэл хөлхөлдөж байсан энэ нутагт одоо хавтгай, тахь, хулан бэлчиж байна. Нүцгэн толгод бүхий өндөрлөг тал Монгол орны гуравны нэгийг эзлэх ба газар доор нь баялаг тосны орд, усны нөөц бий.  

 

Монголын соёлын Энэтхэг нөлөө

Энэтхэгийн нөлөө Монголын соёлд асар их байдаг. Номын сан, хийдийг дүүргэдэг төвдийн утга зохиолын баялаг сан хөмрөгт нь энэтхэгийн гүн ухаан, соёл шингээстэй. Энэтхэг нь Буддын шашнаараа дамжуулан Монгол оронтой хэдэн зуун жилийн дотно харилцаатай байсан. 

Нэгэн орой, Улаанбаатар хотод, Шинжлэх Ухааны Академийн хэл бичгийн эрдэмтэн, доктор Ш.Бира Монгол оронд Буддын шашин дэлгэрсэн түүхийг он цагийн дарааллаар нь хэлж өгсөн юм.

Тэрбээр Буддын шашин Монголд гурван удаа хүчтэй дэлгэрсэн гэв. Эхний давлагаа VIII-IX зуунд орж иржээ. Энэ нь Чингис хаан Буддын шашинг Монголд XII зуунд бэхжүүлсэн гэдэг нийтийн ойлголттой зөрж байна. Гэвч Хятад Монголыг эзэлж, ертөнцөөс тусгаарлах хүртэл Буддын шашин идэвхжин газар аваагүй, төртэй хослоогүй байжээ.

Монголчуудын шүтдэг Буддын шашин нь бөө мөргөлтэй уусан нэгджээ. Бөө мөргөл Монголд урт хугацааны түүхэн улбаатай юм. Ихэнх дов толгод, уул давааг өөрийн савдагтай гэж үзнэ.

 

Эсгий хучлагатай гэртээ энэ айл тав тухтай амьдрах аж. Тээврийн жолоочийн энэ гэр Улаанбаатарт суурин байдаг. Хивс модон шалыг нь бүрхэж, тог цахилгаан гэрлийн чийдэнг асаан, цэвэрхэн гялгар уут тоононы нүхийг битүүлжээ. Хүү тоглоомон онгоцоор тоглож байна. Түүний өмссөн барууны хувцас аав ээжийнх нь уламжлалт дээлтэй эсрэг тэсрэг харагдана.  

 

Лам нарыг доройтуулсан хувьсгал

1921 оны хувьсгалын үед Монгол орон бүхэлдээ мал аж ахуйн орон байв. Аж үйлдвэрийн хувьсгал тэднийг дайралгүй өнгөрсөн. Болхи аргаар олборлодог нүүрсний нэг л уурхайтай, тэр нь жилд 1500 тонн нүүрс гаргана. Гараар хэвлэх хоёр үйлдвэр ажилладаг байсны дийлэнх нь орос ажилчид. Хятадын эсрэг бослогыг удирдсан Сүхбаатар нэгэнд нь ажиллаж байжээ. Сүм хийд, хятадууд мөн цөөн тооны язгууртны мэдэлд бүх баялаг байв.

Хэдийгээр 1921 оны хувьсгал Хятадын эсрэг чиглэж байсан ч давхар сүм хийдийн эсрэг байв. Гэвч Сүхбаатарын засгийн газар тэдний эсрэг хүч хэрэглэсэнгүй. Арай нарийн арга сонгожээ.

Эрэгтэй хүүхэд лам болохын өмнө бага сургуулийн боловсрол олсон байх шаардлагатай гэсэн хууль батлав. Хорин жилийн хугацаанд уг хууль хүссэн үр дүнгээ үзүүлж, хүүхдүүдээ лам болгохоор илгээдэг уламжлалыг тасалж чадсан байна.

Бид Улаанбаатар хот дахь Ганданд очиж, хоёр дацанд ном хурж байсанд нь оролцлоо. Хүжийн үнэр өрөө дүүргэх ба лам нар уншлагаараа дамжуулан тарни хэлж байв. Хэнгэрэг, бүрээ бишгүүр, цан бүгд Төвдийнх. Мөргөл, зан үйл нь ч төвдийнх ажээ.

Энд ч гэсэн монголчууд гадаад ертөнцийг хүчтэй сонирхдог нь мэдрэгдэж байв. Ахмад лам нар биднийг хүлээн авах үед бид дараах асуултуудад булагдсан: Буддын шашин АНУ-д дэлгэрсэн үү?

Монгол улс НҮБ-д элсэхийг АНУ яагаад эсэргүүцсэн юм бэ?

Яагаад АНУ Монголыг хүлээн зөвшөөрөхгүй байна вэ?

Яагаад хоёр орны хооронд багш, оюутан солилцоо байдаггүй вэ?

Ахмад лам өөрийн хүмүүсийн бодлыг хэлэв: “Түүхийн энэ цаг мөчид Монгол Улсыг дэлхийд таниулах нь нэн чухал байна”.

Өнөөдөр Монголын лам нар улс төрийн бүхий л эрх мэдлээс хөндийрсөн ажээ. Би Гандан хийдийн лам нарын холч ухааныг бишрэв. Хуучны ёс жаяг хадгалагдсаар байгаа нь үүнд л оршиж байгаа байх. Хүний сэтгэл мохно гэж байхгүй. Саад тотгор зөндөө учирлаа ч тууштай хүн цагийн уртад оюуны хэрэгцээгээ гүйцэлдүүлсээр байдаг ажээ.

 

Цагаан Үүрийн загасчид. Далайд гарцгүй Монгол орны хувьд загас агнуур нь шинэ салбар юм. Тосгоныхон агнасан загасаа ачихад бэлэн болгож эрэг дээр тараан хөлдөөж байна. Олзоо завинаас хялбархан буулгахын тулд эрэг рүү зам татжээ. 

 

Цалинтай их сургуулийн оюутнууд

Монгол улсын Засгийн газар эрүүл мэнд, боловсролыг хянаад зогсохгүй амьдралын бусад олон талыг ч хамаардаг. Орон сууцны хөлсийг улсаас тогтоох тул өрхийн орлогын дөрвөн хувиас хэтэрдэггүй.

Малчид сүү, бяслаг, айраг, махаа малаасаа авна. Дээр нь нэгдлийн ашгийн хувь авдаг. Их сургуулийн оюутнууд сард хамгийн багадаа 240 төгрөгийн (60$) тэтгэлэг авна. Ном, сургалт үнэгүй. Ардын хүүхдүүд сургуульд сурахаар хот руу явдаг ба улсын нийтийн байрны өрөөнд төлбөргүй ордог. Олон тооны хүүхэд асрах газар, цэцэрлэгүүд ажил хийдэг эхчүүдийн хүүхдийг үнэгүй асран хүмүүжүүлдэг.

 

Чингис хааныг дурсамж төдий хүндэтгэнэ

Монголчууд Чингис хааныг дурсдаг. Гэвч Монгол орон даяар түүнд зориулсан дурсгал байхгүй. Хэн ч түүний шарил байрлах газрыг мэдэхгүй. Монголын ихэнх түүхэн сударт түүнийг зуурдаар өнгөрсөн гэдэг.

Их хааных гэгдэх тугууд Улсын музейд байдаг аж. Нэг туг нь зэс хүрээтэй хүнд дугуй титэмтэй, дээр нь том, мөнгөн чимэглэлтэй, гурван салаа зэс сэрээ байна. Түүний дэргэд нэг суман үзүүртэй, арай өндөр хоёр туг байх ба нэг нь хар, нэг нь цагаан морины сүүлээр хийсэн залаатай. Том тугийг голдуу хүчтэй чадалтай эр морины нуруун дээр авч явдаг. Бариад алхахад ч ихэнх эрчүүдийн хүч хүрдэггүй.

Хархорин Улаанбаатараас баруун тийш 402 км-т бий. Марко Поло, Хархориныг том хот болгон өргөжүүлсэн Чингис хааны хүү Өгөдэйн таалал төгссөнөөс дөчин жилийн дараа эртний нийслэл хотын тухай тодорхойлон бичсэн байдаг. Тэрбээр, хот “бат бөх шавар хэрмээр хүрээлэгдсэн” гэсэн ба араар нь нарс, шинэсэн ойгоор хучигдсан уулс байжээ. Өнөөдөр цөөхөн хэдэн малтлагыг эс тооцвол хуучин хотын гэх юу ч үлдсэнгүй.

Харин Өгөдэй хааны тавьсан усжуулалтын систем хадгалагдан үлдэж, одоо улам  өргөжжээ. Үүгээр 81 км2 газрыг усалдаг бөгөөд энд ихэвчлэн буудай тариалдаг.

Энэ ферм 500 ажилчинтай, уудам газартай бөгөөд механикжуулалт хийгджээ. Ачааны машин, жийп машин бүгд Оросынх. Зөвлөлтийн 65 трактор, комбайныг орчин цагийн засварын газарт засч сэлбэж байна. Гурилын үйлдвэр жилд 11 мянган тонн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг.

Долоон жилийн сургууль, эмнэлэг, чийрэгжүүлэх танхим, кино өргөө нь фермийн нэг хэсэг.

 

Эрдэмтдийн хувьд эрдэнэсийн сан нь болсон Улаанбаатар хот дахь Улсын төв номын сан сая гаруй номтой. Номын сангийн эрхлэгч Гончигдорж үнэлж баршгүй ховор Төвөд судрыг харуулж байна. Энд баринтaгтай судруудыг овоолон өржээ.  

 

Нийслэл хот буюу өөрчлөлтийн бэлгэ тэмдэг

Нэг шөнө бид тэрхүү хөгжил дэвшлийг илтгэх жагсаалт гаргасан юм.

“Бохир заваан байдал багассан” гэж Дин Конгер хэлэв.

“Арьсны өвчтэй хүүхэд байхгүй” гэж Мерседес нэмэв.

“Хотоос хөдөө хүртэлх хөгшин, залуу хүмүүсийн царай эрүүл. Бүгд эрч хүчээр дүүрэн харагдсан” гэж би хэлэв.

Бид Монголын ардын аман зохиол, хүмүүсийн мухар сүсгийн талаар ярилцав. Хар муур урдуур өнгөрөх нь Орост муу ёр байдаг бол Монголд тийм биш. Харин аянчны урдуур чоно өнгөрвөл монголчууд бэлгэшээдэг.

Хуучин ёс өөрчлөгддөг. Гэвч хуучны арга ухаан байсаар л байна. Урт хугацааны явцад ямар өөрчлөлт гарахыг хэн ч үл мэднэ. Дэлхийн нийгэмлэгийн (НҮБ) албан ёсны гишүүн болсон Монголыг одоо ямар өөрчлөлтүүд хүлээж буйг хэн ч мэдэхгүй.

 

Тод хээтэй хөнжил. Сүлжмэлийн үйлдвэрийг Британид үйлдвэрлэсэн тоног төхөөрөмжөөр бүрэн тоногложээ. Сайн чанарын ноос Монголын нэхмэл бүтээгдэхүүний чанарыг дээшлүүлдэг. Үйлдвэрийн ажиллах хүчний дийлэнхийг бүрдүүлдэг эмэгтэйчүүд дээлнээс илүүтэй барууны даашинз сонгон өмсчээ. 

 

Монгол Улс стратегийн байрлалтай

Монгол Улс их хүчнүүдийг нэгтгэдэг талбар болох уу? Бусад жижиг улсуудын адил стратегийн байрлалаа ашиглан Орос Хятад хоёрыг хооронд нь сөргөлдүүлэх үү?

Өнөөгийн Монгол улс ямар нэгэн атгаг санаа өвөрлөөгүй нь харагдана. Монголчууд туйлын няхуур, ёс зүйг сахин баримталдаг. Тэдний гаргасан шийдвэр тогтоол нь надад энгийн шударга, далд явуулгын өнгөн далдлалт биш гэсэн сэтгэгдэл төрүүлж байсан.

АНУ коммунист эвслийн гишүүн орнуудтай хурцадмал харилцаатай байдаг тул америкчуудад монголчууд онцгойлон ханддаг. Хэрэв америк зочинд хохирол учирвал нэг бол америк зочныг ямар нэгэн байдлаар дайрч доромжилвол монгол хөтөч маань тун цочирдох болно. Тиймдээ ч биднийг хүлээн авсан хүн маань таагүй явдал үүсгэхгүйн тулд бүхий л арга чаргаа хэрэглэж байсан.

Хэдхэн жилийн өмнө үндэстний дийлэнх бичиг үсэггүй байсан бол одоо бүх залуучуудаа уншиж бичихэд сургаж байна. Монгол улс эртний бичгээ албан ёсны хэрэглээнээс гаргаж 35 үсэгтэй кирилл цагаан толгойг авчээ. Оросынх тэгэхэд 33 үсэгтэй байдаг. Гэвч хойч үе нь Монголын түүх соёлоос тасарчихаагүй аж. Наймаас арван нэгэн насны хүүхдүүд сургууль дээрээ хуучин монгол бичиг сурсаар байна.

 

Ширхэг ч толбогүй мэс заслын өрөөнд Чехословакийн багаж төхөөрөмжүүд гялтганаж байна. 110 ортой Улаанбаатар хотын Нэгдсэн хоёрдугаар эмнэлгийн эмч, сувилагч нар мэс засалд орохоор бэлтгэлээ хангаж байна. Гүйдэг шилэн хаалганы наана туслах ажилтан ариутгасан багаж авчрахаар дохио хүлээн зогсоно. 

 

Агшин зуурын гэрэл зургийн аппарат

Би Азийн улс орнуудын хөдөө нутгаар хийсэн өмнөх аяллууддаа надад найрсаг өгөөмөр загнасан тосгоны хүмүүст өгөх бэлэг дурсгалын зүйлс авч явдаг байлаа. Тэгэхэд үзэг бал хамгийн их сонирхож байгааг би анзаарсан. Гэвч энэ удаа Дин Конгерт илүү хөгжилтэй санаа байв. Бид поларойд зургийн аппарат, том савтай хальс, стробскоп гэрэл үүсгэгчээ авлаа. Энэ аппарат түргэн зургаараа тааламжтай үр дүнг бий болгов.

Улаанбаатар хот дахь албан ёсны айлчлал, аймгийн төвийн албан газар, сум болон зочид буудал, засмал зам дагуу, улсын ферм, нэгдэл, гэр гээд хаа явсан газарт “агшин зуурын аппарат” Очирбалын хэлдгээр саад бартааг арилгаж, сайн замын үүдийг нээж байв.

Бид айлд зочилж гэрэл зураг авах бүрт энэ мэдээ ам дамжин маш хурдан тархдаг байв. Тэгээд нутгийнхан ирж, зургийг нь дарж өгөхийг эелдгээр хүсдэг.

Гэр бүлээрээ авахуулсан гэрэл зургаа тэд онцгойлон нандигнана. Монголчууд хэдийгээр XX зуунд алхан орcон ч Чингис хааны үеийн өвөг дээдсийнх нь хүндэтгэн үздэг байсан үнэт зүйлс одоо ч хадгалагдан үлджээ. Өвөг дээдсээ бахдан бишрэх, гэр бүлээ эрхэмлэх нь тэдний тусгаар тогтнолыг хүсэх хүслийн адил хүчтэй юм.

 

Шүүгч Дуглас социалист орны оюутнуудад эрх чөлөөний тухай лекц уншиж байна. Монгол Улсын Их Сургуульд уригдсан зохиогч маань илтгэгчийн индэр дээрээс Өрнийхний туйлын зорилгын талаар ярьж байна. Маркс, Энгельс, Ленин, Сталин нар нэгэн цаг үеийн хүмүүс мэт ханын зурган дээр хамтдаа харагдана. 1939-1952 оны хооронд БНМАУ-ын Ерөнхий сайд агсан Маршал Чойбалсангийн хөргийг хаалганы дээр залсан байв. Хатагтай Дуглас албаны хүмүүсийн хамтаар зүүн гар талд зогсч байна.  

 

Оросын тусламж

Орос инженерүүд Монгол руу үйлдвэр, станц, хотын зураг төслөө аваад бөөн бөөнөөрөө ирсэн. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа тэд Эрхүүгээс Бээжин хүрсэн төмөр замыг байгуулсан. Ер нь төмөр зам хийгээд бусад аж үйлдвэрийн төслүүд дээр Монголын тал ажиллах хүчин гаргаж, Оросын тал зөвлөхүүдээ нийлүүлдэг ажээ. Тухайлбал өнөөдрийн Монголын төмөр зам Монгол ажилчдаас бүрддэг.

Орос Монголыг агаарын тээврээр хангаж, нисгэгчдийг нь сургажээ. Үүний зэрэгцээ туулай, гахай, тахиа, загас гэх мэт аж ахуйг нэвтрүүлж хөгжүүлсэн байна. Монголын цэнгэг гол нуурууд үргэлж загасаар дүүрэн байсан. Гэхдээ монголчууд хэзээ ч загасчид байсангүй. Харин өнөөдөр загасны аж ахуй эрчимтэй хөгжиж, Монгол Орос руу жил бүр их хэмжээгээр загас экспортолж байна.

Монголын анхны инженер, машинист, эмч, химич нар Москвад боловсрол эзэмшсэн. Механикч, техникч нарын мэдлэг хуримтлуулах их дээд сургуулиудыг Оросууд байгуулж өгсөн. Мөн лабораторийн ажилчид, хэл зүйч, хэл бичиг судлаач, ургамал судлаач, эмч, багш гээд бүгдийг Орост бэлтгэжээ. Зөвлөлтийн мэргэжилтнүүд сургууль, ясли, цэцэрлэгүүд, хүүхдийн пионерийн зуслан, улсын ферм, нэгдэл, балетийн компани, дуурийн нэгдэл, багшийн сургуулиудыг байгуулахад нь тусалжээ. Цахилгаан шатнаас өгсүүлээд угаалгын өрөөний хэрэгсэл, ачааны машинаас эхлээд хүнд суурь машин хүртэл бүгд Оросынх.

Сүлжмэлийн үйлдвэрт харин Британийн тоног төхөөрөмж хэрэглэдэг. Арьс ширний үйлдвэр, гутлын үйлдвэр нь Чехословак төхөөрөмжтэй. Бусад Зүүн Европын орнууд цөөн хэдэн төсөл хэрэгжүүлжээ.

Энэ цаг мөчид харин засгийн газарт нь  Оросын оролцоо байгаагийн шинж тэмдэг харагдсангүй.

“Оросын тусламж зээл үү, буцалтгүй тусламж уу?” гэж би засгийн газрын танхимын нэг хүнээс асуухад,

“Дандаа зээл” гэсэн хариу өгөв.

“Хүүтэй юу?”

“Тийм.”

“Орос чанга зээл олгогч уу?”

“Орос байнга зээлийн хүүгээ хэрэгсэхгүй болгодог. Бүр зээлээ буцалтгүй тусламж болгох нь бий”.

Монголын улс төрийн тогтолцоо Зөвлөлтийн загвартай ижил. Монгол Ардын Хувьсгалт Нам гэсэн нэг л намтай ба тэр нь коммунист. Намын гишүүд цөөн. Монголын нэг сая хүн амын ердөө 50 мянга нь намд харьяалагддаг.

Сургуульд марксизм, ленинизмийн хичээлийг заавал орох ёстой байдаг. Захиа шууданд зарим нэг хяналт тавих ба зарим хүмүүс үүнийг нь шүүмжилдэг.

Зохиолчид эвлэлд нэгддэг бөгөөд бичихдээ ихэнх цагийг зориулна. Зохиолчдын эвлэл ямар салбар судлагдвал зохих, ямар ном бэлтгэж гаргахыг шийдэж, бэлэн болсныг нь хянан засварладаг. Харин эдгээр нь дараа хянан шалгагч (Үзэл суртлын хэлтэс) руу очно. Хэрэв тэр татгалзвал эвлэл дахин засварлах болно. Монголын орчин цагийн нэрт зохиолч Ц.Дамдинсүрэнгийн “Гологдсон хүүхэн” туужийг Улаанбаатарт одоо кино болгож байгаа бөгөөд хяналтынхан эсэргүүцсэн ч эвлэл шургуу тэмцсээр байгаа юм байна.

Намын гишүүд албаа олон сар тасралтгүй хашихаас өөрөөр онолоо хэр тууштай баримталдаг болохыг хэлэхэд хэцүү. Бид харилцан ярилцах үедээ байнгын зөрчилтэй байсан ч оросууд шиг тэд марксизмаар ам тагладаггүй байв. Би, хэрэв Карл Маркс ХХ зууны дундуур АНУ-д амьдарч байсан бол Das Kapital -ыг бичихгүй байх байсан гэх өөрийн үзэл бодлоо илэрхийлэхэд  тэд үүнийг дайсагнаж биш сонирхон хүлээж авсан юм.

 

 Монголчууд барууны ховор гийчний яриаг анхааралтай чагнаж, сониуч нүдээр харах авай. Аав, ээж, хүү, хөрш саахалт айлынхан цугларч Дугласыг гадаад ертөнцийн тухай асуултаар булж байна. 

 

Сэтгэлгээний эрх чөлөө

Нэгэн удаа, Монголын Шүүгчдийн Холбооноос зохион байгуулсан оройн зоог дээр надаас Монгол орны хөгжил дэвшлийн талаархи өөрийн бодлоо хэлэхийг хүссэн юм. Би хөгжил дэвшлийг чухал боловч хүнс, аж үйлдвэржилт, эмнэлэг, эмч нараар хязгаарлаж болохгүй хэмээн хариулсан. Хөгжлийг зөвхөн оюуны үнэт зүйлсийг харгалзсаны үндсэн дээр тодорхойлж болно гэлээ.

“Би нийгмийг яруу найрагчдаар нь үнэлдэг. Тэдний бодож сэтгэх нь чөлөөтэй байна уу? Аливааг далайцтай судалж мэдэхийг зөвшөөрч байна уу? Эсвэл хэн нэг тушаалтан “Чи үүнд итгэх ёсгүй, түүнийг хэвлүүлэхгүй гэж хэлж байна уу?” хэмээн намайг ярихад Орост тохиолдсонтой адил намайг ширүүнээр зэмлэн буруушаасангүй. Монголчуудын сэтгэлгээ нээлттэй хэвээр ажээ.

Хэдий тийм боловч монголчууд өрнийн соёлоос тасарсан, жүүд-христийн соёл иргэншлийн нөлөөнөөс дэндүү хол, өрнийн агуу ном зохиолын талаар ойлголт нимгэнтэй. Хэрвээ тэд Орос, Хятадын завсарт хавчуулагдсан хэвээрээ удваас үзэл суртлын хүүхэлдэй болон хувирч болзошгүй.

Тэгэх аваас халуун сэтгэлтэй, эрэлхэг энэ ард түмний хувьд төдийгүй чөлөөт ертөнцийн хувьд эмгэнэлтэй.

December 14, 2013

Аялал жуулчлал ба Гурил:

Filed under: сонирхоод үзээрэй — batjargaln @ 1:48 PM

“Аялал жуулчлал амь тавих уу?” Ийм сэдэвт нэг удаагийн дугаараа зориулсан Үндэсний ТОЙМ сэтгүүлийн 2012 оны 12 сарын 17-ны дугаарын 7-р хуудсанд “Гурилынханд 61 тэрбумын зээл олгоно” гэсэн гарчигтай мэдээ ихэд анхаарал татав. Ийм зээл олгосны “улс төрийн зорилго” нь гурилын үнийг тогтвортой барих гэнэ. Монгол Банк болон Үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн яамтай хамтран хэрэгжүүлж буй энэхүү зээлийн гэрээний дагуу гурилын үйлдвэрүүд гурилын бөөний үнийг 550 төгрөг, жижиглэнгийн үнийг кг тутамд нь 650 төгрөгөөс дээшгүй үнэрээ худалдах үүрэгтэй гэнэ. Энэ бол улс төрд орсон бизнесменүүдийн солиотой ашигтай үй олон шийдвэрүүдийн зөвхөн ганц нь. Харин ч “онцгүйг онцолдог” Үндэсний ТОЙМ сэтгүүл жижигхэн мэдээ болгоод оруулчихаж, хэрэв бүтэн дугаараа зориулсан бол Үндэсний ТОЙМ сэтгүүл дээр “улс төрийн том төсөл” хэрэгжих байсан биз.

Харин тус сэтгүүлийн энэ удаагийн дугаар нь аялал жуулчлал хэмээх “боловсролтой атлаа ядуу” салбарыг хөндөж, мэргэжлийн болон мэргэжлийн бус олон асуудлыг олон нийтэд дэлгэжээ. Гурилын үйлдвэр ажиллуулахад боловсрол хэрэггүй гэх гэсэнгүй. Харин нэгэнт үйлдвэрлэчихсэн гурилыг 550 байна уу, 650 байна уу ямар ч хамаагүй үнээр худалдахад харин боловсрол хэрэггүй юм. Тухайн өдрийн түгжрэл, стресс зэргээ үнэлж нэмэн зарахад өдөр тутмын хэрэгцээний зүйлсээ нэг дороос аваад сурчихсан худалдан авагч нь хүссэн хүсээгүй авч л таарна. Учир нь яг лангуун дээрх 100 юмуу 200 төгрөгний зөрүүг хэн ч хянадаггүй билээ. Өдөр тутмын хэрэгцээ учраас хаа сайгүй худалддаг, хаа сайгүй худалддаг учраас нэг газраас авч чадахгүй бол өөр газраас очоод авчихна, тиймээс хянах боломжгүй. Хянах боломжгүй учраас энэ салбарт “улс төр орох” бүрэн боломжтой юм. Өөрөөр хэлбэл, энэ салбарын эрсдлийг “төр” буюу энэ салбарын “төрд байгаа эзэд” нь төрийн нэрээр бүрэн хамгаалах боломжтой гэсэн үг. Тиймээс гурил буюу том утгаараа газар тариалангийн салбар нь өөрөө цэвэр эрсдэлгүй ажилладаг гэчихэд нэг их хэтрүүлсэн болохгүй юм.

Харин аялал жуулчлалын тухайд:   

Гурил шиг хүний өдөр тутмын хэрэгцээг хангадаггүй болоод тэр үү, эсвэл жилийн 4 улирлын зөвхөн ганцад нь идэвхитэй ажилладаг учраас тэрүү, нэг л төр ба “төрийн өндөр албан тушаалтнуудын анхааралд өртдөггүй”, төрийн дэмжлэг нэрээр мөнгө хийх боломжгүй салбар бол аялал жуулчлал юм. Мэдээллийн технологи “өндөрдүү” хөгжсөн манай орны хувьд гурилын үйлдвэр болон гурилын үнэтэй холбоотой мэдээллийг интернэтээс хайгаад олохгүй. Харин аялал жуулчлалын тухайд бол огт өөр. Аялахаар ирсэн жуулчин нь ч, аялуулахаар авчирсан компани нь ч тэр бүх мэдээллээ, тэр бүү хэл боломж гарвал аяллынхаа тухай алхам тутамд олон нийтийн сүлжээ сайтуудад мэдээлж байдаг учраас аялал жуулчлал өөрөө их нээлттэй салбар юм. Түүнээс гадна аялал жуулчлалынханд уул уурхай шиг өндөр үнэтэй машин тоног төхөөрөмж байдаггүй, банк санхүү шиг өндөр шилэн барилга байхгүй, олон тооны нарийн мэргэжилтэй хүний нөөц ч байхгүй. Нэг үгээр хэлэхэд тэдэнд төрийн нэрээр зээл мөнгө олголоо ч шингээх хүчин чадал нь ил харагддаггүй. Гадныхантай ихэвчлэн харьцдаг учраас гадаад хэлтэй хүний нөөцөөр гол багаа бүрдүүлдэг боловч уул уурхайн үсрэнгүй хөгжилд ширвэгдэж хүний нөөцөө алдаад дуусч байгааг хэн хүнгүй хэлдэг. Дээрээс нь энэ салбарынхан төр яагаад аялал жуулчлалын салбарыг дэмжих ёстой тухай хүн үнэмшихээр ядаж ганц “панаалны өгүүлбэр байхгүй улс”.

Аялал жуулчлал дахь төрийн дэмжлэгийн тухайд:

Динозавр унасан хүүхдийн зурагтай плакат гаргах нь төрийн бодит дэмжлэг яавч биш. Аялал жуулчлал бол төрийн дэмжлэггүйгээс гадна мэргэжлийн бусынханд самруулж байгаа салбар юм. Жуулчны бааз ажиллуулах, зочид буудал ажиллуулах, зундаа голын эрэг бараадаж хэдэн гэр барихыгаа аялал жуулчлал гэж боддог энэ салбарын бус хүмүүс энэ салбарт цөөнгүй. Аялал жуулчлалыг төр дэмжих гэхээсээ илүү аялал жуулчлалын салбарыг хариуцсан улс төрчийн үзэмжээр энэ салбарын хөгжил тодорхойлогдож байгаа гэхэд хилсдэхгүй. Уг нь одоогийн Засгийн газарт байгаа гурван эмэгтэй сайдаас Оюун, Оюунгэрэл хоёр бол дэлхийн том сургууль төгссөн, боловсрол мэдлэгтэй бол боловсрол мэдлэгтэй, хариуцсан салбараа хөгжүүлэх амбицтай бол амбицтай л хүмүүс. Бас хоёулаа энэ салбарт онц хамааралтай хүмүүс. Гэхдээ дэмжлэг нь нэг л болж өгөхгүй байна. Энэ салбарт хууль бий, хуулиа шинэчлэх шаардлага бий. Гэвч өнөөгийн Монголын хуулиуд бол тухайн салбараа дэмжих бодит дэмжлэг биш, арай чүү зохицуулалтын шинжээ л хадгалж байгаа цаас төдий юм. Хуулинд янз бүрийн үзэл санаа суудаг, хуулийг янз бүрийн зорилгоор хийдэг, бас хуулинд янз бүрийн цоорхой бий. Шулуухан хэлэхэд аялал жуулчлалын салбарынханд яг өнөөдөр мөнгө л хэрэгтэй юм. Тэд маш их орлогоо алдсан, маш их хүний нөөцөө алдсан. Одоо уул уурхай болон нийгмийн бусад салбарын хурдацтай хөгжилд үнэндээ хожигдож яваа салбар. Гэвч зундаа нэг аппарат, дуран зүүсэн гадаад нөхдүүд хааяахан нэг “экс Сүхийн” талбайд байдаг Чингис хааны хөшөөний зургийг авч яваа харагдахыг бодвол энэ салбар бүр ч унтарчихаагүй юм. 

 Төр яагаад аялал жуулчлалыг дэмжих ёстой вэ:

 Хэрвээ төр аялал жуулчлалын салбарыг яаж дэмжих ёстой вэ гэвэл салбар хариуцсан сайдтай “мөчөөрхөлдсөн” болох учраас яагаад дэмжих ёстой талаар шинээр харахыг оролдъё.  Мэдээж, Засгийн газарт энэ салбарын нэр орсон яам байдаг болохоор дэмжих ёстой биш л дээ. Төрөөс тухайн салбарыг дэмжсэн дэмжлэг нь тухайн салбарын өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлэх, төрийн гүйцэтгэх үүргийг хувийн хэвшлийнхнээр гүйцэтгүүлэх, төр ба хувийн хэвшлийнхний хамтын ажиллагааг бэхжүүлэхээсээ өмнө уялдуулах зэрэг олон янз байдаг. Энэ өнцгөөс нь харвал аялал жуулчлал ба төр хоорондын хамтын ажиллагааг эхлээд уялдуулах ёстой юм. Аялал жуулчлал өөрөө маш олон салбарыг тэтгэж байдаг. Энэ салбарт ажиллаж байгаа компаниуд байгаль хамгаалал, орон нутаг, зочид буудал, такси үйлчилгээ, жуулчны баазууд, жижиг дунд бизнес эрхлэгчид, гар урлалынхан, музей, театр, малчин өрх гээд хамтарч ажилладаг, ажил үйлчилгээг нь худалдаж авдаг бүх салбартаа бодит хөрөнгө оруулалт хийдэг. Ийм учраас төр энэ салбарыг бодитоор дэмжих ёстой бөгөөд тухайн дэмжлэг нь энэ салбар дахь үндэсний компаниудыг чадавхижуулахад чиглэвэл илүү тустай. Жижиг дунд үйлдвэрийнхэнд зээл өгч дэмждэг ч тэдний бараа бүтээгдэхүүн үйлчилгээг худалдан авч байдаг бодит үйлчлүүлэгч болсон аялал жуулчлалын салбарынхныг орхигдуулж болохгүй юм. Зундаа ажиллаад өвөлдөө бараг сул зогсдог энэ салбарт гурилынханд өгдөг шиг тэрбум тэрбум төгрөг хэрэггүй ч ганц муу пургон худалдаж аваад аялалын зориулалтаар тохижуулчих мөнгө ус агаар шиг хэрэгтэй юм. Аялал жуулчлалын эрх зүйн орчинг сайжруулах нэрээр цаас үйлдвэрлэх нь үнэндээ бодит дэмжлэг бол биш. Түүнчлэн аялал жуулчлалын асуудал хариуцсан яам нь аялал жуулчлалын нэг ядмагхан компаниас ч дор ажиллаад байвал дэмжлэг биш бүр хор болно.

 Аялал жуулчлалын салбарт төрийн бус байгууллага хэрэгтэй юу?

 Хамгийн их утгаа алдсан, байгуулахад хамгийн амархан хуулийн этгээдийн хэлбэр бол Төрийн Бус Байгууллага юм. Томоор харвал иргэний нийгмийнхэн гэж нэрлэгддэг янз бүрийн эвсэл холбоод аялал жуулчлалын салбарт үй түм. Хувийн хэвшлийнхний төртэй харилцах гүүр болно гэдэг “гоё нэртэй ажил” хийдэг. Гэвч Монгол шиг жижигхэн оронд төр нь хувийн хэвшлийнхэнтэй уулзахад заавал хүнээр дамжуулах шаардлага огтхон ч үгүй. Мөн түүнчлэн төр аялал жуулчлалын салбарт гүйцэтгэх зарим үүргээ иргэний нийгмийн байгууллагаар гүйцэтгүүлэх шаардлага ч байхгүй. Хатуухан хэлэхэд аялал жуулчлалын салбар дахь иргэний нийгмийнхэн буюу тодорхой нэр бүхий төрийн бус байгууллагууд нь төр хувийн хэвшлийнхний зөрчил дээр амьдардаг нэр бүхий хэдхээн хүний л асуудал. Шаардлагатай үед улс төрчдийн баг болдог, шаардлагатай үед нь ямар нэг салбарын дотоод зөрчлөөс төсөл хөтөлбөр хэрэгжүүлэх нэрээр ашиг унагаж амьдардаг арга юм. Яахаараа бизнес хийж байгаа компани, хувь хүний маркетинг болон зар сурталчилгааг нь төрийн нэр барьсан төрийн бус байгууллага хийх ёстой юм. Буруу зар сурталчилгаанаас үүссэн хохиролыг хэн хариуцах вэ? Энэ салбар дахь төрийн бус байгууллагууд нь аялал жуулчлалын салбар дахь эрсдлийг тооцож, тэр эрсдлээс компаниудад учрах хохирлыг бууруулж аялал жуулчлалын компаниудыг чадавхижуулах ажлыг хийж чадаж байна уу?

 2013.12.14

Үргэлжлэл бий …

 

December 5, 2013

Зөгийн балны тухай сонирхолтой өгүүлэл

Filed under: сонирхоод үзээрэй — batjargaln @ 2:57 PM

Two spoonful of honey before bed will help burn off fat while you sleep.  The hibernation diet promises to help people lose weight while they sleep.

 This diet was developed by an Edinburgh pharmacist and sports nutritionist, is said to be endorsed by Olympic gold-winning cyclist Chris Hoy and used by champion boxer Alex Arthur.

 The diet advises eating a couple of teaspoons of honey before bedtime and training with weights instead of long aerobic workouts.

 Mike McInnes and his son Stuart were working with athletes and thier nutrition, when they discovered that eating fructose-rich food such as honey, helped burn fat and increase stamina.

 The best time to burn fat they found is while you are sleeping.  When you eat fructose, it is converted to glucose in the liver. This stabilizes blood sugar levels and allows the body to activate recovery hormones which rebuild muscle and skin cells. You then burn more fat sleeping.  Eating two teaspoons of fructose rich honey before bedtime will do more fat burning than even exercise. Hormones are fuelled by fat, so when you eat honey before going to bed the body burns more fat. Instead of working to regulate blood sugar use honey before bed.

Mik McInnes said “The key time for fat burning is in the first four hours of sleep when we go into slow-wave sleep.  This switches on the pituitary gland and out of that comes a series of hormones that break down and use fat as fuel.” “Take your liver to bed empty, and your body can’t get to work with those hormones because it’s desperately trying to sort out your blood glucose levels.”

“So stabilizing your blood glucose at night by fuelling up your liver – honey is the key – allows that recovery to take place as it should.

“We also discovered that athletes who were using our liver fuelling strategy were reporting that their appetite was controlled much better.” You can also increase the amount of fat you burn by doing 15-minute weights sessions three times a week, according to the diet. Resistance exercise stresses a muscle and then the body repairs it while you are sleeping by mobilizing fat and you reap the benefits, Mike McInnes claims. McInnes said: “We know it’s revolutionary because we see the results we have had for athletes. It is a whole new approach as the liver is the organ that all the sports literature misses out. The sports establishment don’t like us because we are coming at it from an angle they haven’t thought of.”
 

Mike and Stuart McInnes (authors) Hibernation Diet

http://www.nmhoney.com/nmhoney/sub%20files/a%20spoonful%20of%20honey%20before%20bed.htm

December 4, 2013

Сонирхолтой ярилцлага: Төр яагаад хэвлэл мэдээллийн салбарт оролцох ёстойг уншаарай

Filed under: сонирхоод үзээрэй — batjargaln @ 1:34 PM

MongolNews.mn – Монголын сэтгүүлзүйн өнөөгийн өнгө төрх, тулгамдаж буй асуудлын талаар Монголын Хэвлэлийн Хүрээлэнгийн гүйцэтгэх захирал, сэтгүүл зүйн доктор (Ph.D) М.Мөнхмандахтай ярилцлаа.

-Та ХБНГУ-д сэтгүүлч мэргэжил эзэмшиж, Олон түмний мэдээллийн харилцааны шинжлэх ухаанаар мөн улсад доктор хамгаалж ирээд, Монголын хэвлэл мэдээллийн салбарт 15 жил ажиллаж байна. Таны үзсэн барууны сэтгүүлзүйн хэм хэмжээг Монголын сэтгүүлзүйн бодит байдалтай харьцуулбал бид өнөөдөр хаахна явна вэ?

-Монголын сэтгүүлзүй хаана явах нь Монголын нийгэм өнөөдөр ямар байгаагаас л шууд хамаарах болов уу. Хаа сайгүй, дээр дооргүй авлига цэцэглэсэн, хувийн эрх ашиг давамгайлсан, ёс суртахууны баримжаа, хэмжээ алдагдсан нийгэмд төлб өртэй мэдээллээр дүүрэн, хувийн сонирхолд үйлчилдэг, мэргэжлийн зарчим, хэм хэмжээг уландаа гишгэдэг сэтгүүлзүй л цэцэглэж байна, ний үй ярихад. Боловсролын тогтолцоо 90-ээд онд эмх замбараагүй байсны үр дүнд өнөөдөр хэвлэл мэдээллийн салбарт наад захын суурь мэдлэггүй боловсон хүчин дүүрэн байна. Сэтгүүлчид тэнгэрээс бууж ирдэггүй, тухайн нийгмийн бүтээгдэхүүн нь байдаг болохоор өнөөгийн хэвлэл мэдээллийн дүр төрх бол нийгмийн л тусгал. Бусад салбараас ялгаатай нь гэвэл хийж, бүтээж байгаа бүхэн нь хүн бүрийн нүдэнд ил байдаг учир бусдаас илүү шүүмжлэлд өртөж, бас сайн, муугаараа бусдад илүү хүчтэй нөлөөлж байдаг.

-Тэгэхээр Монголын нийгэм цэвэршихгүй бол сэтгүүлзүй эрүүлжихгүй гэсэн үг үү?

-Хэвлэл мэдээллийн салбар хэдийгээр нийгмийн салшгүй нэг хэсэг ч иргэд эндээс л мэдээлэл авч, санаа бодлоо төлөвшүүлж байдаг. Өөрөөр хэлбэл мэдээллийн хэрэгсэл өөрийн гэсэн ертөнцийг бүтээж, тэр ертөнцөд нь хүмүүс амьдарч, шийдвэр гаргаж байдаг. Тийм ч учраас тэр ертөнцийг өөрийнхөө хүссэнээр бий болгохын төлөөх эрх мэдлийн тэмцэл зөрчил байнга явагдаж байна. Мэдээллийн хэрэгсэл бодит амьдралд болж өнгөрч байгаа том жижиг бүх сэдэв, асуудлыг зогсоо зайгүй, хэмжээ хязгааргүй нийтэлж, нэвтрүүлээд байх боломжгүй учир заавал сонголт хийдэг. Тэрхүү сонголтыг хэрхэн хийхээс хамаараад бодит амьдралын нэгээхэн хэсэг тэр чигээрээ орхигдох, эсвэл арай өөр байдлаар олон нийтэд хүрэх боломжтой. Гэтэл иргэд ямар ертөнцөд амьдарч байгаагийнхаа талаар үнэн бодит мэдээлэл авах суурь эрхтэй учир иргэдийнхээ энэ эрхийг хамгаалж, төр нь ажиллах ёстой.

Төр хэрхэн ажиллах вэ гэвэл, хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл хэн нэгний хувийн ашиг сонирхолд автахгүйгээр, мэдээллийг бусдын эрхээр мушгин гуйвуулалгүйгээр олон түмэнд хүргэх нөхцөлийг нь хамгаалах ёстой. Нөгөө талаар аль болох олон янзын сувгаар, олон хэлбэр, агуулга бүхий мэдээллийг хүлээн авч, өөрийн гэсэн ойлголт, мэдлэг, хэм хэмжээг бий болгох иргэдийн эрхийг төр хамгаалах ёстой. Хэвлэл мэдээллийн хараат бус, олон ургальч байдал гэж ярьдгийн энгийн утга учир нь энэ. Тухайн улс оронд эрүүл сэтгүүлзүй хөгжиж чадах, эсэх нь гурван хүчин зүйлээс хамаардаг гэсэн. Төрийн бодлого, иргэний нийгэм, зах зээлийн эрүүл тогтолцоо.

-Монголын төр энэ талаарх үүргээ хэр биелүүлж байна вэ?

-Төрийн ямар ч бодлого, зохицуулалт, үйл ажиллагааны цаад зорилго нь иргэнээ хамгаалах, аюулгүй байдлыг нь хангах, эрүүл амьдрах, хөгжих боломж олгох гэх зэргээр иргэдийн ашиг сонирхолд үйлчлэх явдал гэж ойлгодог. Гэтэл хууль тогтоогчид иргэдийнхээ эрх ашгийг биш, өөрсдийнхөө хувийн бизнес, эрх мэдлийг хамгаалан цэцэглүүлэхийн тулд бүх хүчээ зориулаад байх шиг харагддаг. Мэдээж хэрэг улс орон, иргэнээ боддог, чин шударга улстөрч, төрийн албан хаагч нэг бус байдаг гэдэгт эргэлзэхгүй байгаа ч нийтлэг дүр төрх ийм л байна. Байдал арай өөр байсансан бол иргэний үг хэлэх, үзэл бодлоо илэрхийлэх, мэдээлэл авах эрхийг бодит амьдралд хэрэгжүүлэхэд шаардлагатай олон сайн зохицуулалтыг төрөөс аль хэдийнэ хийчих л байсан байх.

-Жишээлбэл ямар зохицуулалт?

-Өө, яривал олон асуудал байна. Хэвлэл мэдээллийн салбарт хууль хэрэггүй гэж яриад байдаг хүмүүсийг би огт ойлгодоггүй. Хэвлэлийн эрх чөлөөний хууль гэж нэрлэнэ үү, өөр нэртэй байна уу, тийм ч чухал биш. Хамгийн гол нь энэ салбар эрүүлээр хөгжиж, иргэддээ шударгаар үйлчлэх боломжийг хангах олон түвшний зохицуулалт чухал хэрэгцээтэй байна.

Сонины түгээлтийн асуудал байна, жишээлбэл. Өргөн уудам газар нутагтай Монгол оронд сонин, хэвлэлийн түгээлтийг дэмжих төрийн бодлого яагаад байж болохгүй гэж? “Монгол шуудан” ХХК-тай хийсэн “иж бүрэн түншлэлийн гэрээ” биш, төрийн бодлогын тухай ярьж байна л даа. Олон ургальч мэдээллийн эх үүсвэрийг хангах төрийн үүрэгт энэ хамаарах уу гэвэл хамаарна. Орон нутгийн мэдээллийн хэрэгсэл байна. Хүн амынх нь талаас илүү хувь нь нийслэл хотод төвлөрчихөөд байхад орон нутгийн жижиг зах зээлд хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд зах зээлийн орлогоор санх үүжээд амьд явах бодит боломж байхгүй биз дээ. Олон талт мэдээллийн хэрэгслийн хөгжлийг дэмжих, хөдөөгийн иргэдийн мэдээлэл авах эрхийг хамгаалах төрийн үүрэг энэ мөн үү гэвэл яах аргагүй мөн.

“Төрийн дэмжлэг” гэдэг нь “улс төрийн нөлөө” гэдэгтэй утга нэг болчихсон манай оронд жишээлбэл Австрийн “Хэвлэл мэдээллийн ил тод байдлын тухай” хуулийн жишээнээс яагаад суралцаж болохгүй гэж? Төрийн байгууллагууд мэдээлэл, сурталчилгааны зорилгоор аль хэвлэл мэдээллийн байгууллагад хэчнээн төгрөг зарцуулсан нь нийтэд ил байх ёстой, дээрх хуулиар. Төрөөс зарцуулсан хөрөнгө мөнгө нь хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд нөлөөлөх арга хэрэгсэл болох ёсгүй гэсэн үзэл санаагаар энэ хуулийг гаргасан байдаг. Словени улсад хэвлэл мэдээллийн шударга өрсөлдөөн, зах зээлийн ил тод байдлыг хангах зорилгоор жишээлбэл тогтмол хэвлэлүүд нь хэвлэгдсэн тоо ширхэгээ тухайн дугаартаа нийтлэх хуультай.

Манай оронд хэвлэл мэдээллийн салбарт зах зээлийн шударга өрсөлдөөн явагдахгүй байгаагийн нэг шалтгаан нь зах зээлийн зарчмаар бизнес хийж сураагүй, сурахыг ч хүсэхгүй байгаа явдал. Хэвлэл мэдээллийнхэн ил тод байдлаас өөрсдөө айдаг. Шантааж, төлбөртэй мэдээлэл, хаалтын гэрээ, хандив тусламжаар амь зогоох нь хэвийн үзэгдэл болчихсон, улстөрчид ч, бизнесийнхэн ч энэ байдлыг улам өөгшүүлдэг. Төрөөс шударга өрсөлдөөн, хэвлэл мэдээллийн хараат бус байдлыг хангахын оронд сул дорой байлгаж, дохио зангаагаараа хөдөлгөж байх сонирхолтой байна уу гэж хүртэл сүүлдээ бодогдох болсон. Энэ дунд нөгөө иргэдийн эрх ашиг хаана байна вэ?

-Тэгвэл сэтгүүлчид яагаад дуугуй байна вэ? Хэвлэл мэдээллийнхэн аливаа асуудлаар олныг шуугиулж, шийдвэр гаргагчдын анхаарлыг хандуулах тусгай гэмээр эрх мэдэлтэй хүчирхэг хүмүүс. Тэд энэ талаар ярьж, бичих нь тийм ч түгээмэл биш. Сэтгүүлчид айж байна уу, байдалтайгаа эвлэрээд байна уу, эсвэл угаасаа таны яриад байгаа асуудлууд Монголын сэтгүүлзүйд байхгүй болоод нам гүм байна уу?

-Ялаа, дарга хоёрыг сониноор алж болдгийн үлгэрээр бол хэвлэл мэдээллийнхэн мэргэжлийнхээ эрх ашгийн төл өө яаж л бол яаж дуугарч, дуугарсныхаа хэрээр үр дүнд хүрч болмоор юм шиг. Гэтэл тийм биш. Сэтгүүлчид хааяа дуугардаг уу гэвэл үгүй гэж арай хэлж болохгүй. Гэхдээ тэд хэзээ дуугардаг вэ гэхээр бизнесийнх нь эрх ашиг хөндөгдөх үед, голцуу л эздийнхээ турхиралтаар үгсэн нийлж, дуу дуугаа авалцдаг гэхэд хилсдэхгүй. Олон нийтийн телевизийн тухай хуулиас зар сурталчилгааны тухай заалтыг авч хаяхын тулд хувийн хэвшлийн телевизүүд ямар “мундаг” дуугарсан бэ. Хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай хууль яригдахад эздийн эрх ашгийн төлөө хэвлэл мэдээллийн хэсэг бүлэг хүн ямар сүртэй хашгиралдсан бэ. Харин сэтгүүлчдийн сурч боловсрох, хөдөлмөрийн зохистой орчноор хангуулах, эсвэл мэргэжлийн үүрэг, хариуцлага, ёс зүй, хэвлэл мэдээллийн итгэл үнэмшлийн талаар дуу дуугаа авалцаж нэгэн зэрэг чангаар дуугарч байсан удаа байна уу? Би лав санахгүй байна. Манай сэтгүүлчид өрөвдмөөр, бас бухимдмаар “хүлцэнгүй” юм.

Энэ байдалд хэд хэдэн шалтгаан байна гэж хардаг. Юун түрүүнд сэтгүүлчид мэргэжлийн эрх ашгийнхаа төлөө нэгдэж чаддаггүй. Хэвлэл мэдээллийн салбарт иргэний нийгмийн байгууллагууд маш хүчтэй байх тохиолдолд нөлөөллийн ажлыг төдийчинээ хүчтэй хэрэгж үүлэх боломжтой. Иргэний нийгмийн байгууллага бол тухайн хэсэг бүлгийн ашиг сонирхлыг илэрхийлэх, дуу хоолойг нэгтгэх манлайлагч нь болж, тулгамдаж буй асуудлыг нь олон түмэнд болон шийдвэр гаргагчдад хүргэх индрийг бий болгох учиртай. Гэтэл хэвлэл мэдээллийн салбарын эвлэл, холбоод нь үйл ажиллагааны чиг баримжаагаа оновчтой тодорхойлж, бүрэн төлөвшиж чадаагүй, сэтгүүлчид ч тулгамдаж байгаа асуудлаа зөвөөр ойлгож томъёолох мэдлэг чадвар дутмаг байна. Адаглаад л “редакцын хараат бус байдал“ гэдгийг даргад захирагдахгүй байх, “сэтгүүлзүйн агуулгыг сурталчилгаанаас ялгаж зааглах”-ыг реклам явуулахгүй байх мэтээр ойлгож, тэмээ гэхээр ямаа гэх сэтгүүлч цөөн бус юм. Нөгөө талаар мэргэжлийн эрх ашиг, үнэ цэнэ, итгэл үнэмшил гэдэг чухал зүйлсийн талаар ойлголт маш тааруу байна. Сэтгүүлч хүний үүрэг, хариуцлага, мэргэжлийн хэм хэмжээг яс маханд нь шингээж өгөх сургалтын тогтолцоо ч сул, тэдгээр хэм хэмжээг нь хэрэгжүүлж, төлөвшүүлэх редакцын үйл явц, бодлого нь ч сул учраас нэг зүйлийн төлөө дуу дуугаа авалцаад дуугарах нь бүү хэл, ойлголтын зөрүүнээс болж өөр хоорондоо жийлцээд таарах нь энүүхэнд.

-Эздийн эрх ашиг гэснээс сэтгүүлч байж байгаад өөрийн гэсэн мэдээллийн хэрэгсэлтэй болсон, ЭЗЭН-СЭТГҮҮЛЧИЙН асуудал сүүлийн үед нэлээд хөнд өгдөж байна. Ийм хүмүүсийг мэдээллийн хэрэгслээс нь салгахыг эсэргүүцсэн яриа ч өрнөсөн. Та энэ талаар юу гэж боддог вэ?

-Нэгд, эзэн хүн ямар мэргэжилтэй байх, урьд өмнө ямар ажил хийж байсан нь хамаагүй шүү дээ, тэр хүн одоо ч гэсэн мэр сэр юм бичдэг байж болно. Гэхдээ л хэрэв эзэн болсон юм бол бага нөөц зарцуулж, их ашиг олох сонирхол, зорилго бүхий бизнесийн хүн болсон учир тэр эзний ашиг сонирхол сэтгүүлчийнхээс өөр байдаг. Саяхан Монголын хэсэг сэтгүүлч Германы сэтгүүлчдийн эвлэл дээр зочилж, яг энэ асуудлыг тавьж байсан. Германы сэтгүүлчдийн эвлэл эгнээндээ зөвхөн сэтгүүлчдийг багтааж, тэдний ашиг сонирхолд үйлчилдэг. Хэвлэл мэдээллийн эздийг сэтгүүлчдээс хэрхэн ялгадаг тухай асуухад, сэтгүүлчид бичиж, мэдээллийн хэрэгслээр нийтэлж, нэвтрүүлэх үндсэн ажлыг гүйцэтгэж, тэрхүү ажлаар олсон орлогоороо амьдардаг. Бид шаардлагатай бол санхүүгийн орлогын эх үүсвэр, хөдөлмөрийн гэрээг нь хүртэл шалган үзэж байж энэ хүн сэтгүүлч мөн үү, биш үү гэдгийг тогтоодог гэж байсан.

Хоёрт, “эздийг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээс нь салгах” гэсэн яриаг би ойлгохгүй байна. “Салгах” ч гэх шиг, “нийгэмчлэх” ч гэх шиг, ойлгомжгүй, тодорхойгүй зүйлсээр манай зарим ойлголт муутай хүмүүс шуугиан дэгдээж, дүйвээнд нь өөрсдийнх өө ашиг сонирхлыг шургуулан хамгаалж байх шиг. Мэдээжийн хэрэг аль ч ардчилсан оронд хувь хүний бизнесийг хамгаалах эрх зүйн зохицуулалт байх ёстой. Гэхдээ бас аль ч бизнесийн салбарт хэрэглэгчдийг төөрөгд үүлэх, залилахыг хориглож, иргэдээ хамгаалах нь хэвийн зүйл байдаг. Бид зөвхөн коммунизмын үед л мэдээллийн хэрэгсэл эрх баригчдын өрөөсгөл сурталчилгааг цацаж байсан юм шиг бодож, ярьдаг. Орчин үеийн мэдээллийн хэрэгслийн эзэд ч ялгаагүй, одоогийн төр баригчид ч ялгаагүй, мэдээллийн хэрэгслийг сурталчилгааны хэрэгсэл болгон ашиглаж, өөрийн үзэл суртлыг ухуулж, сурталчилж л байна. Ардчилсан орнуудын хэвлэл мэдээллийн салбарт бизнесийн үйл ажиллагааг редакцын үйл ажиллагаанаас ялгаж зааглах хатуу бөгөөд түгээмэл зарчим үйлчилдэг бол манайд энэ зарчмыг “хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийг нийгэмчлэх гэж байна” гэж шуугиан дэгдээж, асуудлыг зориудаар будлиулж, зайлшгүй шаардлагатай зохицуулалтыг үгүйсгэж байна.

-Гэхдээ хэвлэл мэдээллийн салбарт иймэрхүү эрх зүйн зохицуулалт хийх цаг нь болоогүй байна гэж үзэх хүн цөөнгүй байх шиг байна?

-Тэр цаг нь тэгээд хэзээ ирнэ гэж хүлээх вэ? Хэвлэл мэдээлэлд үл итгэх байдал дээд цэгтээ хүрч, сэтгүүлзүйн мэргэжлийн үнэ цэнэ шалдаа буугаад байхад үүнээс цааш аль хүртэл явах юм бэ? Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийг жинхэнэ ардчилсан утгаар нь хөгжүүлэх улс төрийн хүсэл эрмэлзэл байхгүй гэдэг нь угаасаа л тодорхой. Жаахан хүлээвэл тэр хүсэл эрмэлзэл гараад ирнэ гэж өөрсдийгөө хуурах хэнд хэрэгтэй вэ? Дээр хэлсэнчлэн, хэвлэл мэдээллийн тогтолцоонд нөлөөлөх гурван гол хүчин зүйл нь төрийн бодлого, зах зээлийн тогтолцоо, иргэний нийгэм юм. Төрийн бодлого нь алга, зах зээлийн тогтолцоо нь хэвлэл мэдээллийн салбарт үйлчлэхгүй байна, тэгэхлээр найдах ганц хүчин зүйл нь иргэний нийгэм л болж байна. Өөрөөр хэлбэл сэтгүүлчид, хэвлэл мэдээллийнхэн өөрсдөө эвлэлдэн нэгдэж, мэргэжлийнхээ үнэ цэнэ, итгэл үнэмшлийн төлөө дуу хоолойгоо бусдад сонсгож, хэн нэгний утсан хүүхэлдэй байхаа болих хэрэгтэй байна.

-Ярилцсанд баярлалаа, таны ажилд амжилт хүсье.

 

С.БАТ

July 1, 2013

Тэмээн явдалд …

Filed under: сонирхоод үзээрэй — batjargaln @ 2:28 AM

Би рок ч сонсдог, хип хопд бол бүүр ч дуртай. Гэхдээ энэ дуучныг их хүндэлдэг юм. Саяхан Улаанбаатарчуудад тоглолтоо сонирхуулсан дуучин маань буцахдаа надад захидал бичиж үлдээжээ. Уншихад нэлээн их “хүч хөдөлмөр орж, ичиж сууснаа” нуугаад яахав. Монгол бичгээрээ хачин сайхан бичсэн, сэтгэл хөдөлгөсөн захидлыг өдий хүртэл хадгалж байсан Цэрэн Турс ХХК-ий хамт олонд талархал илэрхийлье. Монгол соёл, Монголоо гэх сэтгэл биднийг олон зүйл дээр нэгтгэн дуудах болтугай.

Есөн далайн хөвөөнд, Харамгүй, Тэмээн явдал … Сонин нэртэй, сонин аялгуу, маш сонин ертөнц. Тос хөвсөн борцтой, шар будаатай цай үнэртэх шиг. Ээжийн гандсан дээлийн мөрнөөс нар үнэртэх шиг. Хагтаж, тос даасан үснээс аав минь үнэртэх ч шиг. Уртын дуу ч юм шиг, ардын дуу ч юм шиг. Үгийн далимаар амны зугаа болсон зохиолын дуу ч юм шиг. Хоолойндоо ямар нэгэн “юм агуулсан” дуучин, холоос ирсэн “ойрын хүн”. Тэр чигээрээ бодолд автуулж ч мэдэх. Хөгжим нь их өөр юмаа…

Зохиолын дуу, рок поп, хип хопоос өөр хэмнэлгүй өнөөгийн нийгмийн сонорт хүргэх цэвэр атлаа “элбэг”, цорын ганц өөрийгөө бүтээсэн аялгуу. Сэтгэл сэрдхийлгэсэн, “бүүвэй аялсан солгой хоолой ч юм шиг”, чийг ханхалсан газрын үнэр шиг, шинэхэн нутагт буусан айлын хаяагаар үнэртэх таана ч юм шиг, хамар цоргим. Удаан сонсвол босоод алхмаар, юм бодмоор ч шиг. Ээж рүүгээ яармаар ч болох шиг. Аавын минь Монгол гутлын оймс нүдэнд ч харагдах шиг…

Шинэ Монгол, зэрвэсхэн сонсвол танимгүй атлаа танил, алсран холдож буй Монгол ахуйн тухай шинэ магтаал гэмээр. Орчин цагийн хүмүүс туульс хайлах мэт, их өөр хэллэг, их өөр шүлэг. Гэхдээ шууд, эгцхэн, ямар нэг өнгө будаггүй ахуй. Амьдралаа ярьж буй “хөдөөний” бүсгүй. Хотын соёлд уусалгүй үлдсэн “атар аялгуу”…

Аяг ааш, хэмнэл нь их өөр, соёл иргэншлийг даллан дуудсан “хуучин соёл”. Халдашгүй, “байгалийн гаралтай цэвэр бүтээгдэхүүн”. Хачир хэрэггүй, ингэний ааруул шиг нэг гоё аялгуу. Урнаа Цахар Тугчийг нэг сонс доо …

2013.05.14

 Image

June 24, 2013

Coca Cola, тос даасан бор Ааруул, Будаатай цай гурваас сонголт хийхийн тухайд

Filed under: сонирхоод үзээрэй — batjargaln @ 5:28 AM

Сонгууль болгон түүхэн үйл явц юм. Сонгуульд оролцох хэмжээний түвшинд бэлтгэгдэнэ гэдэг, тэр тусмаа орон даяар болж буй Ерөнхийлөгчийн сонгуульд бэлтгэгдэнэ гэдэг бол жижиг улс төрчдийн хийх ажил биш. Яахав, Их Хурлын сонгуулийн өмнөхөн ганц нэг дуракууд шагналаар нэр дэвших боломж бололцоо олж аваад “чулуу болгох” тохиолдол бол бий. Үнэхээр аз тохиосныг үгүйсгээд яахав. Харин Ерөнхийлөгчийн сонгууль бол тэс өөр. Намдаа хүлээн зөвшөөрөгдөж чадна гэдэг бол үндэсний хэмжээнд өөрийгөө санал болгох том эрх. Нэг ийм намдаа хүлээн зөвшөөрөгдсөн, нийгэмд санал болгоход хамгийн боломжтой гэж үзсэн, бас ч шаггүй улс төрийн мэдрэмжтэй гурван нэр дэвшигч сонгуулийн сурталчилгаагаа хааж байгаа учраас би бас өөрийнхөөрөө энэ удаагийн сонгуулийг хаагаад жижигхэн харьцуулалт хийчихье гэж бодлоо.  

 1.       Элбэгээ = Coca Cola

Ер нь Элбэгээ бол кока кола шиг улс төрч юм. Кола бол маш амттай, их цангасан үед хүйтэн кола залгилах шиг гоё юм хаана байна. Кока кола дэлхий даяар тархсан, маш хүчирхэг зар сурталчилгааны систем, нэгдсэн бодлоготой, америк ундаа. Гэхдээ мөстэй, их хүйтнээр нь уувал амархан хоолой өвддөг, архи ууж шартсаны маргааш уухад заримдаа шар ч тайлагддаг гэж ярих нь бий. Хэрвээ хятад пүүз өмсөж шивэртсэн бол колагаар хөлөө угаахад шивэр чинь “арилна”. Ер нь кола их олон ашигтай, тустай мэт сэтгэгдэл хүмүүст төрүүлдэг. Хэрвээ буруу хадгалвал савтай кола “дэлбэрдэг”. Байнга хөргөж, сэрүүхэн газар хадгалж байх ёстой. Энэ утгаар нь Элбэгээ шиг улс төрчдийг магтаж, эрхлүүлж болохгүй, болж л өгвөл бөмбөгдөж, гөвж байх ёстой ч гэж ойлгож болно.

Боловсролгүй, өөрийгөө гэж боддоггүй, амттанд дуртай хэсгийн толгой коланы сурталчилгаанд амархан эргэдэг. Ямагт цатгалан мэт сэтгэгдэл төрүүлж, гэдэс хийгээр дүүрнэ, их уувал унгуулна, хэхрэнэ. Ер нь их эвгүй ундаа. Xоол судлалын мэргэжилтнүүд, эрдэмтэд, тэр байтугай коланы эх орон Америк хүртэл колаг ашиг тустай эсэхэд эргэлздэг, хүний биед ашиг тустай нэг ч элемент коланд байхгүй гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Ийм кола шиг гоё ганган уриатай, гэхдээ “хүний биед ашигтай нэг ч элемент байхгүй гэдэг шиг агуулгатай” сурталчилгаа Монголчуудыг сүүлийн хэд хоног үнэхээр системтэй, үнэхээр хүчтэй бөмбөгдлөө.

2.       Удвал = Будаатай цай

Удвал гуай бол будаатай цай шиг улс төрч санагддаг. Тос хөвсөн, борцтой, зөвхөн ээж л чанаж чадах цай. Гэхдээ борц жаахан хуршсан бол гэдэс өвтгөх нигууртай, сүүлийн үед ориг сүү олдохоо болиод байгаа, Монгол сүү гээд л хуурай сүү хусдаг болсон байна шүү, энэ сүүний үйлдвэрийнхэн. Хуурай сүүтэй, хуршсан борцтой будаатай цай бас эвгүй. Гэвч будаатай цай бол Монголчуудын ундаа, Монголчуудын л хийж уудаг цай. Сайхан үхрийн борцтой, сайхан ориг малынхаа сүүгээр сүлээд, ээжээрээ хийлгэж уувал будаатай цай шиг амттай сайхан, ядаргаа тайлах хоол ч болж болдог ундаа нь хаана байна, энэ дэлхий дээр. Даанч, хотынхон будаатай цайгаа чанаж уух нь ховор болсон байна, залуучууд бол зарим нь будаатай цай гэж мэдэх ээ ч байсан байна.

Будаатай цай мэддэг, уух дуртай, будаатай цайндаа хайртай хэсэг нь будаатай цайгаа яагаад чухлыг нь сурталчилж ч чадахгүй юм. Хүйтэн, хөргөгчний будаатай цай гэж байдаггүй. Цай хийх гэж гал түлэх, ядаж плитка асаах гээд хийхэд хугацаа их орно. Халуун будаатай цай уухад хамаг биений хөлс асгарна. Хааяа нэг, эх орноо, нутаг усаа бодохоор будаатай цайгаа хийж ууваас зохилтой. Тиймээс энэ удаа, будаатай цай шиг улс төрчийг, зөвхөн намынхан нь, зөвхөн будаатай цайнд дуртай хүмүүс л дэмжих төлөвтэй.

  1. Аварга = Ааруул

Бат-Эрдэнэ аварга бол ааруул шиг улс төрч юм. Харах царайны бүр нэг тос даагаад, шууд чанар харагддаг хувь хүн. Харвардад ааруул хэрхэн хийх технологийг мэддэг нэг ч “хулгайч” байхгүй. Ааруулны ориг амтыг мэдрэх хүн ч байхгүй. Ааруул бол цул витамин, цул уураг юм. Ялангуяа унтахын өмнө ааруул идэх бол янзын сайн. Хэрвээ багаасаа ааруул идэж, цэвэр агаарт өссөн бол амны хөндийн эрүүл мэнд гэж янзтай байх учиртай. Баянбулгийнхан гэдэг киног санаж байна уу. Тэр кинон дээр ааруул идэж өссөн хүмүүсийн шүд яг оригоороо харагддаг юм. мэдэхгүй бол олж үз. Ямар ч лаг оо, ямар ч лаг шүд цайруулагчаас илүү ааруул таны биед ашиг тустай.

Ааруул жаахан хөгцтэй байсан ч Монголчууд хөгцийг нь хусаад идчихдэг. Монголчуудад ааруул үнэхээр нэг тохирсон хүнс. Хол замд өл даадаг. Хоол ч болдог. Гэдэс дүүргэхгүй, таргалуулахгүй. Гадаадад, хилийн чанадад амьдран суугаа Монголчууд гэрээсээ ааруул их захиж иддэг. Гэвч хил гааль давах гэж бөөн юм болно. Ялангуяа дээрэлхүү, зэвүүн америкууд бол ааруулыг оруулахгүй, хураагаад л хогийн саванд хийчихдэг. Дуртай хүнсээ өөрсдөө сонгож идэх хүний заяамал эрхийг тэд байнга зөрчдөг, бас юман чинээ санахгүй. Тоох ч үгүй.

Ааруулгүй болвол бид Монголын үнэн мөн чанар, Монгол уламжлал, Монгол гэх их олон юмаа алдана. Кола уудаг хүн ч аарууланд дуртай. Гэхдээ чанартай, ашиг тустай учраас кола ааруул хоёрын үнэ тэнгэр газар шиг зөрөөтэй. Хүмүүс хямдхан, нүд хуурсан гял цал юмыг нь л авдаг болохоор кола авч уудаг, гэвч хүнс биш гэдгийг нь тэр дороо мэддэг, бүүр урьдаас мэддэг ч нэг л мэдэхэд сурталчилгаанд нь болдог уу яадаг юм бүү мэд, кола л уучихсан, гэдэс нь дүүрээд унгуулаад явж байдаг. Тиймээс яагаад ааруул чухлын утга учрыг нийгэмд байнга сурталчилж, ухуулж, ааруул үйлдвэрлэгчдийгээ дэмжиж байх нь алс хэтдээ эрүүл мэндэд ч, уламжлал зан заншлаа хадгалж үлдэхэд ч тустай юм. Энэ удаа Монголчууд ийм сонголт хийгээсэй билээ. Даанч ааруулыг “савлаж” байгаа үйлдвэр нь технологийн горим алдагдсан, агаар нэвтэрдэггүй, хужаа гялгар уут шиг юманд хийгээд байхаар ааруул нь ч, ааруулных нь мөн чанар ч алдагдаад дуусч байхшиг байна даа …

 Улс төрийн сонгуулийн кампанит ажлын дүр төрх, үнэн мөн чанар нэг иймэрхүү. Хүмүүс хаалт хийсэн ч хийгээгүй ч сонголтоо аль хэдийнэ хийчихсэн байгаа. Харин энэ удаад Ардчилсан нам овоо нэг улс төрийн нам шиг, зангидсан гар шиг, өөрийнхөө үзэл баримтлалд итгэл үнэмшилтэй юм шиг шийртэй загналаа. Элбэгээ ялчихсан байхад гайхах юм алга. Эртнээс сайн бэлдсэн, үнэхээр сайн тоглолоо.  Нөгөө хоёр нь бол улс төрийн намын хувьд ажилласангүй ээ. Хоёр сонин уншихад л хангалттай. Улаанбаатрын гудамжинд хууль дүрэмгүй дураараа давхилдах том том хар жийп шиг, шиврээ үнэртүүлсэн таксины жолооч шиг, амьд гулууз ачиж яваа автобусны жолооч нар шиг аашилж байгаа Ардчилсан намын эрх барьж байгаа тэнэглэлийг зогсооход сөрөг хүчнээс Ерөнхийлөгчтэй болвол нийгэмд л ашиг тустай байлаа. Ямартай ч “эрх чөлөө ярьчихаад эрх чөлөөний баталгаа болсон Үндсэн хуулиндаа хоёрхон өдрийн дотор хуйвалдаанаар өөрчлөлт хийж байсан улс төрчийн үнэн дүр төрхийг таньж мэдэхэд энэ удаагийн сонгууль ихээхэн тус боллоо” доо.

 Хүмүүс л сонгуульдаа сайн оролцоосой …

2013.06.24

June 22, 2013

Тэнэг өглөө …

Filed under: сонирхоод үзээрэй — batjargaln @ 10:16 PM

Өглөө эрт 6 цагт бослоо. Сайхан дасгал хийж хөлсөө гаргах санаатай. Гэтэл болдоггүй ээ. Ер нь энэ Улаанбаатарт “ажлаа хийдэг” фитнес клуб, жим байна уу. Гүүглээс баахан мэдээлэл хайж фитнес төвүүдийн утас, хаяг ойр зуурын мэдээлэл олов. Гэхдээ үнэн зөв, бүрэн бүтэн мэдээлэл ерөөсөө алга. Сарын төлбөр, өдрийн төлбөр, ажлын болон амралтын өдрүүдийн цагийн хуваарь юу ч алга. Зүгээр л хүний нэр, утасны дугаар, нэг байшингийн орц хаяг. Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуулийн урд Доржсамбуу гарьдын фитнес байдаг гэхээр нь утасдлаа. Утсаа авдаггүй, очиж үзлээ байдаггүй ээ. 10 жил болсон болов уу гэмээр нэг хуучин хаяг өлгөөтэй харагдана лээ.

Калифорниа гээд нээх л гоё зурагтай, фитнесийн мэдээлэл фээсбүүк дээр байдаг. Тэндхийн нэг тамирчинтай холбогдоод асуулаа. Өглөө 7-22 цаг хүртэл ажилладаг гэхээр нь таксидаад очлоо. Бүтэн сайн өдөр 10 цагаас онгойно гэнэ ээ. Бүтэн сайнд 10 цагаас онгойхоор ямар фитнес амжилт олох юм бэ? Гаднаас нь бүүр харах царайны нэг дэлбэрчихсэн газар байна. Утасдаад утсаа авдаггүй. 9.50 болж байхад 9911 дугаараас бүтэн сайнд 10 цагаас онгойдог гэсэн мессеж ирлээ. Үнэндээ дур гутав. Тэндээсээ таксидаад Богд Ард байдаг Поувер жим рүү очлоо. Нүүгээд оронд нь хятад ресторан орчихож. Тэндээсээ таксинаасаа буулгүй талбайн урд байдаг сэлмэн байшингийн 3 давхарт байдаг фитнес рүү очлоо. Фитнес саун, бассейн гурав нийлээд 30 мянган төгрөг гэнэ ээ. Агааржуулагч алга. Надад саун, бассейн хэрэггүй, фитнесд чинь л хөлсөө гаргаж дасгал хийгээд явъя. Үнэ нь ямар вэ гэсэн чинь 30 мянгаа л төл, төлөхгүй бол оруулахгүй гэнэ ээ. Би аваагүй үйлчилгээний төлөө мөнгө төлмөөргүй байдаг.

Тайхар клуб рүү ноднин очиж хаширсан учраас очмооргүй байлаа. Өглөө 7 цагт онгойно гэчихээд онгойдоггүй. Утас хайж байгаад 9911-тэй нэг дугаар залгаад цагтаа онгойхгүй юмуу гэсэн чинь та миний утсыг хаанаас олов, миний утсыг өгсөн хүнтэйгээ яриулаад өг дөө гэнэ ээ. Хүүхэд залуучуудын төвийн жижүүрт утсаа өгсөн чинь, миний утсыг хамаагүй хүнд битгий өгөөд бай гэж загнаж байгаа сонсогдов. Арай гэж нэг залхуу хүүхэн 8 өнгөрөөгөөд ирлээ. Дөнгөж ороод гүйж байтал хурцын хурц үнэртэй ус ханхлуулж орж ирээд баахан тасалгааны агааржуулагч цацаад алах дөхсөн юм. 5 сард шүү дээ, хаврын сайхан өглөө тасалгааны муухай үнэртэй агааржуулагч дасгал хийж байгаа хүнд цацаж өгдөг ямар дурак байдаг байна аа.

Тусгаар тогтнолын ордонд байдаг нээх үнэтэй жим рүү очлоо. Нэг удаа 20 мянган төгрөг төлөөд дураараа дасгалаа хий гэнэ. Орж үзэж болох уу гэсэн чинь уриалагхан үзүүлж байна. Шинэвтэр л юм. Гэхдээ мэргэжлийн жим биш байна лээ, гүйлтийн замууд нь гэнэт зогсоод асч унтраад болдоггүй. Уур хүрээд энэ одоо яагаад байгаа юм бэ гэсэн чинь, нэг харах царайны тэнэгдүү нөхөр, “өө наадах чинь цаанаасаа ингээд байдаг юм” гэнэ ээ. Ерөөсөө ойлгосонгүй. Цаана нь юу болоод, цаана нь хэн байгаад, яагаад цаанаасаа гацаад байдгийг ойлгосонгүй. Тэгээд дасгал хийгээд чадах ядахаараа төмөр өргөөд янцаглаад зогсож байсан чинь гадны хувцастай бас л нэг харах царайны мангар хүүхэн араар дайрчих шахаад яваад болдоггүй. Юун хүн энүүгээр яваад байгаа юм бэ гэсэн чинь эндхийн ажилчин гэнэ ээ. Дүрэм журам, үйлчлүүлэгчдээ хандаж байгаа харьцаа энээ тэрээ гэж алга аа, алга.

Спортын төв ордны ард байдаг хуучны жим рүү орлоо. Үе үеийн тамирчидын хөлс хөдөлмөр шингэсэн сайхан энергитэй газар санагддаг юм. Ноднин ганц нэг удаа гүйж байсан юм. Гүйлтийн зам нь их сайхан ажиллаж байна. Гэхдээ тоног төхөөрөмжүүд нь бүгд хуучирч. Даанч бүтэн сайнд ажилладаггүй юм байна. Нэг удаа тавхан мянган төгрөг төлөөд дасгал хийх боломжтой юм билээ уг нь.

Товчхондоо Улаанбаатарт байдаг фитнес клуб, жим төвүүдийн нэгээхэн дүр зураг энэ. Өглөө хүн үйлчлүүлдэггүй байж болно. Гэхдээ өглөөний цэвэр агаарт дасгал хийхийн ач холбогдлыг сурталчлахгүй бол хэн үйлчлүүлэх юм. Үйлчлүүлэгчдээ өөрсдөө бэлдэх хэрэгтэй ш тэ. Уг нь фитнес жим төвүүдийг спортын салбарынхан л ажиллуулдаг. Тамирчид голдуу. Гэтэл ийм менежменттэй байвал тамирчин хүн тэнэг байдаг тухай Женкогийн “геополитикийн” онол хэвээрээ л байх болно.

Улаанбаатарт юу элбэг байна, баар байна, хятад ресторан байна. Хувийн эмнэлгүүд байна. Тэднийг фитнес жим төвүүд шахах хэрэгтэй ш тээ, менежментээр, бодлогоор. За тэр, дотор нь тоног төхөөрөмжийг нь арчиж цэвэрлэдэг хүн ч гэж алга, стандартад нийцсэн агааржуулагч ч гэж алга. Хөлс, хулмас, шивэр үнэр танар ч гэж ариухаан, ариухан. Юм хэлж, зааж зөвлөдөг баг мэргэжилтэн ч гэж алга. Өчигдөр нэг бацаан орж ирсэнээ цээжний шахалт шууд хийж байна, нэг охин дагуулчихсан, бас зургаа авахуулаатай. Бие халаалтгүй ингэж болж байгаа юм уу гэсэн чинь фээсбүүк дээр зургаа тавих гэсэн юм гэнэ ээ. Үхэх мөрөөрөө үхэхгүй, хүний нүдэн дээр төмрөнд даруулж үхэх нь л дээ хүүр чинь. Тэрийг нь хэлж зөвлөдөг хүн ч гэж алга.

Хэрвээ фитнес менежмент иймэрхүү байвал Улаанбаатарт хувийн эмнэлгүүд л их орлого олно. Эрүүл хүн ховор болно. Гараа угаахгүй үзлэг хийж нян тарааж байдаг хувийн, подвалын эмнэлгүүдээс ялгаа юун? Элдэв витамин, уураг энэ тэрийг чанарыг нь мэдэхгүй зарж санал болгож л байгаа харагдах юм. Тэр нь ч одоо дүүрч, ядаж өглөө эрт онгойдог, ажлын цагийн хуваариа олон нийтэд нээлттэй мэдээлдэг, өглөөний цэвэр тунгалаг агаарт дасгал сургуулилалт хийхийн ач холбогдлыг сурталчлахгүй бол гудамжаар гүйх боломж алга. Явган хүний зам байхгүй учраас. Сүхбаатрынхаа талбайг тойроод гүйж үзлээ. Хятад пялтаан дээр нь халтирч унах гээд болдоггүй.

Сэрээч ээ, утсаа аваач ээ, ажлаа хийгээч ээ, Улаанбаатрын залхуу фитнесчид ээ …

Next Page »

The Rubric Theme. Blog at WordPress.com.

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 2,387 other followers

%d bloggers like this: